İzinsiz İçerik Kullanımı Hakkında Uyarı: Web sitemizde yer alan tüm yazılar ve içerikler, Dr. Burcu Büge’ye ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında koruma altındadır. Yazılarımızın tamamı telif hakkıyla korunmakta olup, herhangi bir şekilde çoğaltılması, dağıtılması, yayınlanması, kopyalanması veya üçüncü taraflarla paylaşılması için önceden yazılı izin alınması zorunludur. İzinsiz içerik kullanımı tespit edildiği takdirde, yasal yollara başvurulacak ve ilgili kişi ya da kurumlar hakkında hukuki işlemler başlatılacaktır. Bu kapsamda, içeriklerimizi kullanmak isteyen kişi veya kurumların, Dr. Burcu Büge’den yazılı izin talebinde bulunmaları gerekmektedir.
Gelecek, bireyin planlar yapması ve gerçekleştirmeyi hedeflediği amaçları belirlemesi açısından olumlu bir anlam taşıyabilmektedir, ancak birey, zihninde oluşturduğu gelecek tasarımının gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini kesin olarak bilemez. Gelecek kaygısı kavramını literatüre kazandıran Zaleski’ye (1993) göre gelecek kaygısı, olumlu bilişsel ve duygusal süreçlerin yerini olumsuz süreçlerin aldığı ve umudun yerini korkunun baskın hale geldiği bir gelecek tutumu olarak tanımlanmaktadır. Bu yapı, bireyin daha uzak kişisel geleceğinde olumsuz veya tehlikeli değişikliklerin meydana gelebileceğine ilişkin korku, belirsizlik, endişe ve kaygı ile karakterizedir (Zaleski ve ark., 2017). Gelecek kaygısı, zamansal açıdan uzak geleceğe ilişkin senaryolara yönelik bir yönelimi ve ağırlıklı olarak bilişsel bir niteliği içermektedir.
Kaygı genel anlamıyla, bireyin tehdit olarak algıladığı bir olay karşısında hissettiği huzursuzluk ve endişe durumu olarak tanımlanmaktadır (Penninx ve ark., 2021). Duplaga ve Grysztar’a (2021) göre kaygı, bilinen ya da bilinmeyen tehditlere karşı gelişen doğal bir duygusal tepki ve stresle başa çıkma mekanizmasıdır. Pandemi dönemi gibi kitlesel krizlerde ise bu durum, sağlıkla ilgili belirsizliklerin artmasıyla kişilerin yarınlarına dair duyduğu gelecek kaygısı şeklinde somutlaşmaktadır. Nitekim sağlık okuryazarlığı seviyesi, bireylerin salgınla ilgili karmaşık bilgileri işleme ve geleceğe yönelik tehdit algılarını yönetme yeteneği üzerinde rol oynayarak bu kaygı düzeyini şekillendirebilir. Kaygı, doğası gereği, gelecekteki olası tehlikeleri öngörmemize ve bunlardan kaçınmamıza yardımcı olan bir tepkidir. Kaygının hemen her türü geleceğe yönelik bir unsur içermekle birlikte, gelecek kaygısı kavramı yakın geleceğe ilişkin endişelerden ziyade daha uzak geleceğe yönelik kaygıları ifade etmektedir (Dalmış ve ark., 2025).
Zaleski’ye (1996) göre gelecek kaygısı, bireyin uzak kişisel geleceğinde olumsuz bir olayın meydana geleceğine ilişkin korku ve endişe duyması, belirsizlik ve tedirginlik yaşaması durumunu ifade etmektedir. Daha uç düzeylerde ise, gerçekten felaket niteliğinde bir olayın gerçekleşeceğine yönelik yoğun bir korku hissi olarak ortaya çıkabilmektedir. Örneğin, bir kişi iş yaşamındaki bir projeyi yeterince iyi tamamlayamayacağından endişe duyduğunda, gelecek kaygısı kapsamında, kendi çabalarından bağımsız olarak olumsuz sonucun kendi kontrolünün dışında gerçekleşeceğini düşünebilir. Bu doğrultuda Zaleski (1993, 1996), gelecek kaygısı yaşayan bireylerin, öngörülemeyen ve kontrol edilemeyen bir olayın geleceklerini tehdit edebileceğine inandıklarını ileri sürmektedir. Gelecek kaygısı, bireylerin gelecekleri hakkında nasıl düşündüklerine ve geleceği nasıl zihinsel olarak canlandırdıklarına bağlıdır (Grupe ve Nitschke, 2013). Geleceğe ilişkin düşünceler, zihinsel imgeler ve beklentiler kaygı duygusunu tetikleyebilmektedir (Landkroon ve ark., 2021). Bu doğrultuda kaygı, bireylerin iç gözlem yoluyla fark edebildiği ve ifade edebildiği, gelecekte ortaya çıkabilecek tehditlere ilişkin öznel ve bilinçli bir beklenti deneyimini içermektedir (Liu ve ark., 2024).
Geleceği düşünme, olası gelecek olayların zihinsel olarak inşa edilmesine, hayal edilmesine veya simüle edilmesine katkıda bulunan bilişsel süreçleri kapsamaktadır (Schacter ve ark., 2008). Bu doğrultuda, genel anksiyete ve kaygı durumlarının bireylerin bilişsel süreçlerini ve yürütücü işlevlerini olumsuz yönde etkileyebildiği gösterilmektedir (Eysenck ve ark., 2007; Moran, 2016). Gelecek kaygısı, cinsiyet, yaş, sağlık durumu, ekonomik istikrar, yaşam koşulları gibi demografik ve sosyoekonomik faktörlerden etkilenmektedir (Jung ve ark., 2025). Arsu (2022), öğrencilerde kariyer geleceğine ilişkin belirsizliklerin gelecek kaygısıyla ilişkili olabileceğini belirtmektedir.
Gelecekte istihdam edilebilme ihtimali, meslek seçimi sürecindeki belirsizlikler ve toplumsal beklentiler, bireylerin kariyerle ilgili kararlarını zorlaştırmakta ve bu da gelecek kaygısını derinleştirmektedir. Başka bir açıdan bakıldığında, Jannini ve arkadaşları (2024), yaşın gelecek kaygısı ile yaşam kalitesi arasındaki ilişkinin gücüyle bağlantılı olabileceğini bildirmiştir. Bilişsel terapiler, düşünce, duygu ve davranışların birbiriyle ilişkili olduğu ve işlevsel olmayan düşüncelerin duygu ve davranışları şekillendirerek klinik problemlere yol açtığı görüşüne dayanmaktadır (Beck ve Dozois, 2010). Bu yaklaşım, bireylerin performans ve değerlendirilme kaygısı süreçlerinde geliştirdikleri abartılı olumsuz beklentileri ile işlev bozucu düşüncelerini fark etmelerini ve bu düşünceleri yeniden yapılandırarak kaygıyı kontrol edilebilir bir düzeye indirmelerini sağlamaktadır (Brown ve ark., 2010).
Sonuç olarak, gelecek kaygısı bireyin geleceğe ilişkin belirsizlikleri, olumsuz beklentileri ve kontrol edilemeyen tehditlere yönelik algılarıyla şekillenen çok boyutlu bir deneyimdir. Geleceğe ilişkin işlevsel olmayan değerlendirmelerin kaygıyla ilişkisi dikkate alındığında, bilişsel yaklaşımlar bu düşüncelerin ele alınmasında yararlı bir çerçeve sunabilir. Bu doğrultuda, bireylerin geleceğe yönelik olumsuz ve gerçekçi olmayan değerlendirmelerinin fark edilmesi, bu düşüncelerin bilişsel yeniden yapılandırma yoluyla işlevsel hale getirilmesi ve belirsizliğe ilişkin daha uyumlu başa çıkma biçimlerinin geliştirilmesi, gelecek kaygısının azaltılmasına ve bireyin psikolojik iyi oluşunun desteklenmesine katkı sağlayabilir.
Gelecek Kaygısı Hakkında Kitap Önerileri
Büyük Sihir, Elizabeth Gilbert
Orijinal dili İngilizce olan bu kitapta yazarın büyük sihir olarak adlandırdığı şey, aslında yaratıcılık kavramıdır. Bu sihir, insanın doğasında var olan ve anahtarı ilham olan bir güçtür. Yazara göre yaratıcılık her insanda var olmasına rağmen çoğu insanın kullanmayı bilmediği bir güç olarak tanımlanmaktadır. Birçok kişisel gelişim kitabının ana teması olan kendini gerçekleştirme, bu kitapta da yaratıcılığı ve ilhamı kullanabilmenin ve bunları Büyük Sihir’e dönüştürebilmenin bir sonucu olarak ele alınmaktadır. Kitapta, gelecek kaygısı, başarısızlık korkusu ve yetersizlik düşüncesi gibi deneyimlerle yaratıcılık potansiyelinin farkına varma ve bu potansiyeli kullanma arasındaki ilişki ele alınmakta, bireylerin bu tür kaygı ve düşüncelerle başa çıkabilmelerine yönelik çeşitli öneriler sunulmaktadır. Yazar, insanların yaşamlarının yalnızca üretim ve tüketimle sınırlı olmaması gerektiğini vurgulamakta, yaratıcılığın belirli bir gruba özgü olmadığını, herkesin yaşamında yer bulabileceğini ve yaratıcılığa ilişkin yetersizlik ile kaygı temelli kalıp yargıların aşılabileceğini savunmaktadır. Bu bağlamda kitap, kişilerin yaşamı anlamlandırma ve ona anlam yükleme konusunda ilham verebilecek nitelikte olduğundan, gelecek, başarısızlık ve yetersizlikle ilişkili kaygıları farklı bir perspektiften değerlendirmeye imkan sunabilecek bir kişisel gelişim kitabı olarak değerlendirilmektedir.
Mükemmel Olmamanın Hediyeleri ve Olmanız Gerektiğini Düşündüğünüz Kişiyi Bırakın Olduğunuz Kişiyi Kucaklayın, Brené Brown
Aynı zamanda utanç araştırmacısı olan Brené Brown, bu kitabında mükemmeliyetçilik ve utanç duygusunun insanları nasıl yetersizlik duygusuna hapsettiğini ve özsaygı kaybına yol açtığını anlatmaktadır. Brown, bireylerin kendilerini idealize ettikleri benlik anlayışına uydurmaya çalışırken kendi yaşam deneyimlerinden ve özgün benliklerinden uzaklaşabileceklerini belirtmektedir. Bu süreçte kişiler, değerli olduklarını kanıtlamak amacıyla sürekli kusursuz olmaya, başkalarını memnun etmeye ve kendilerini ispatlamaya çaba gösterebilmektedir. Yazar, bu durumun mükemmel olma kaygısını beslediğini ve mükemmeliyetçiliğin sanılanın aksine başarıya ulaşmayı kolaylaştıran bir unsur değil, bireyin harekete geçmesini, sorunlarına çözüm üretmesini ve hedeflerine ulaşmasını engelleyebilen önemli bir etken olduğunu vurgulamaktadır. Mükemmeliyetçilik, geleceğe ilişkin başarısızlık ve yetersizlik beklentileriyle birlikte yoğun kaygının sürmesine katkıda bulunabilir. Yazar kitapta okuyucusuna mükemmel olma çabasının olumsuz sonuçlarından bahsederek mükemmel olmamanın neden kaygı duyulacak bir durum olmadığını aktarmayı amaçlamaktadır. Bu kitap gelecek kaygısına mükemmeliyetçilik perspektifinden bakmak isteyen okurlar için tavsiye edilmektedir.
Tepetaklak - İşler Sarpa Sardığında Yapılacaklar Kılavuzu, Elizabeth Day
Bu kitapta, başarısızlığın kaçınılmaz olduğu ancak temel noktanın başarısızlığı kabullenmek ve ondan utanç duymamak olduğu işlenmiştir. Yazar, How To Fail With Elizabeth Day adlı programına katılan birçok ünlü isimle yaptığı sohbetlerden esinlenerek oluşturduğu bu kitapta, yine aynı ünlü isimlerin başarısızlık hikayeleri konu almaktadır. Bir duyguyla yüzleşmenin, onu benimsemenin belki de en kolay yollarından biri, aynı duyguyu başka deneyimlerden duymak ve görmektir. Day, bu kitapta okurlara kendi başarısızlıklarını nasıl kabullenecekleri ve onları nasıl başarıya çevirebileceklerini anlatmaktadır.
Gelecek Kaygısı Hakkında Film, Dizi ve Eğitici Video Önerileri
The Pursuit of Happyness, 2006
Gerçek olaylardan esinlenen yapım, ekonomik zorluklar, belirsizlik ve gelecek kaygısıyla mücadele eden Chris Gardner’ın yaşam öyküsünü ele almaktadır. İş yaşamında ve maddi koşullarında ciddi güçlükler yaşayan Gardner, eşinin kendisini terk etmesinin ardından oğlu Christopher’ın bakımını tek başına üstlenmek zorunda kalır. Kısa süre sonra evlerini de kaybeden baba ve oğul, evsizlik deneyimi yaşayarak barınma ihtiyaçlarını geçici çözümlerle karşılamaya çalışırlar. Tüm bu olumsuz koşullara rağmen Gardner, hem oğluna karşı sorumluluklarını yerine getirmeye hem de mesleki hedeflerine ulaşmak için yoğun çaba göstermeye devam eder. Film, belirsizlik, ekonomik yoksunluk ve gelecek kaygısı karşısında umut, azim ve psikolojik dayanıklılık temalarını ön plana çıkarmaktadır.
Şiva Bebeği, 2020
Yapım, baş karakter Danielle’in bir taziye ziyareti sırasında deneyimlediği yoğun psikolojik baskıyı ve buna eşlik eden gelecek kaygısını ele almaktadır. Film, Danielle’in aile üyeleri ve akrabaları tarafından yöneltilen sürekli sorular, toplumsal beklentiler ve başarıya ilişkin baskılar karşısında giderek artan kaygısını gözler önüne sermektedir. Taziye ortamında karşılaştığı kişilerle yaşadığı etkileşimler, karakterin kariyer, ilişkiler ve geleceğine yönelik belirsizliklerini daha da belirgin hale getirmektedir. Film boyunca Danielle’in içsel çatışmaları, çevresinden algıladığı sosyal baskılar ve bu baskıların psikolojik iyi oluşu üzerindeki etkileri ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Anlatının ilerleyen bölümlerinde ise karakterin, kendisini kaygılandıran beklentilerden ve dışsal baskılardan uzaklaşmasıyla birlikte yaşadığı psikolojik rahatlama vurgulanmakta, böylece toplumsal beklentilerin ve belirsizliğin gelecek kaygısı üzerindeki etkisi sinemasal bir anlatımla ortaya konulmaktadır.
Ahlat Ağacı, 2018
Yapım, yazar olma hedefi doğrultusunda yaşamını şekillendirmeye çalışan genç üniversite mezunu Sinan’ın, gelecek kaygısı ve kimlik arayışı çerçevesinde yaşadığı içsel çatışmaları ele almaktadır. Nuri Bilge Ceylan’ın yazıp yönettiği filmde, Sinan bir yandan mesleki ve bireysel hedeflerini gerçekleştirme çabası verirken, diğer yandan babasının borçları ve onun yaşamını tekrar etme korkusuyla mücadele etmektedir. Karakterin kendini gerçekleştirme isteği, özellikle babasıyla yaşadığı çatışmalı ilişki ve yetiştiği taşra çevresiyle kurduğu gerilimli bağ üzerinden derinlemesine işlenmektedir. Film boyunca Sinan’ın içinde bulunduğu belirsizlik, aidiyet sorunu ve geleceğe ilişkin kaygıları, kimlik oluşumu ve yaşamına anlam kazandırma çabasıyla birlikte ele alınmaktadır. Anlatının ilerleyen bölümlerinde ise karakterin, kendisini gerçekleştirme arayışı sırasında çevresine ve kendi benliğine yabancılaşma deneyimi yaşadığı, gelecek kaygısı, anlam arayışı ve kimlik bunalımı arasında giderek derinleşen psikolojik çatışmalarının ön plana çıktığı görülmektedir. Bu yönüyle Ahlat Ağacı, gelecek kaygısının bireyin kimlik gelişimi, aidiyet duygusu ve yaşamına anlam yükleme süreçleri üzerindeki etkilerini kapsamlı biçimde ele alan bir yapım olarak değerlendirilebilir.
Normal People, 2020
Bu dizi, ergenlikten yetişkinliğe geçiş sürecindeki iki gencin eğitim, kariyer, ilişkiler ve yaşam hedeflerine ilişkin belirsizliklerle baş etme deneyimlerini konu almaktadır. Karakterlerin üniversite yaşamına uyum sağlamaya çalışmaları, geleceğe yönelik beklentileri ile gerçek yaşam koşulları arasındaki uyumsuzluk ve kimlik gelişim süreçleri ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Bu yönüyle dizi, gelişimsel geçiş dönemlerinde ortaya çıkabilen gelecek kaygısını ve bunun psikolojik iyi oluş üzerindeki etkilerini anlamaya katkı sağlamaktadır.
TED - Tim Urban: Inside the Mind of a Master Procrastinator, 2016
Tim Urban, ünlü TED konuşmasında erteleme davranışını bilimsel bir anlatımla değil, kendi hayatından verdiği mizahi ve kişisel örneklerle paylaşmaktadır. Konuşmacı, zihnimizdeki anlık haz arayışı ile geleceğe dair hedeflerimizin nasıl çatıştığını ve bunun bizde yarattığı zaman baskısı ile kaygıyı popüler bir dille aktarmaktadır. Bu çalışma kapsamında söz konusu konuşma, erteleme alışkanlığı ve gelecek kaygısı arasındaki ilişkiyi akademik bir teori olarak değil, bireylerin günlük hayatta bizzat yaşadığı popüler ve kişisel bir deneyim örneği olarak ele almaktadır.
Kaynakça
Arsu, Ş. U. (2022). COVID-19 pandemisinde öğrencilerin gelecek kaygılarının kariyer geleceği algısı ile ilişkisi. İşletme, 3(2), 95-114.
Beck, A. T. ve Dozois, D. J. (2010). Cognitive therapy: Current status and future directions. Annual Review of Medicine, 62(1), 397-409. https://doi.org/10.1146/annurev-med-052209-100032
Brown, B. (2010). The gifts of imperfection: Let go of who you think you’re supposed to be and embrace who you are. Hazelden Publishing.
Brown, L. A., Forman, E. M., Herbert, J. D., Hoffman, K. L., Yuen, E. K. ve Goetter, E. M. (2010). A randomized controlled trial of acceptance-based behavior therapy and cognitive therapy for test anxiety: A pilot study. Behavior Modification, 35(1), 31-53. https://doi.org/10.1177/0145445510390930
Dalmış, A. B., Büyükatak, E. ve Sürücü, L. (2025). Psychological resilience and future anxiety among university students: The mediating role of subjective well-being. Behavioral Sciences, 15(3), 244. https://doi.org/10.3390/bs15030244
Day, E. (2022). Tepetaklak. İşler sarpa sardığında yapılacaklar kılavuzu. Ayrıntı Yayınları.
Duplaga, M. ve Grysztar, M. (2021). The association between future anxiety, health literacy and the perception of the COVID-19 pandemic: A cross-sectional study. Healthcare, 9(1), 43. https://doi.org/10.3390/healthcare9010043
Eysenck, M. W., Derakshan, N., Santos, R. ve Calvo, M. G. (2007). Anxiety and cognitive performance: Attentional control theory. Emotion, 7(2), 336-353. https://doi.org/10.1037/1528-3542.7.2.336
Gilbert, E. (2016). Büyük sihir. Doğan Kitap.
Grupe, D. W. ve Nitschke, J. B. (2013). Uncertainty and anticipation in anxiety: An integrated neurobiological and psychological perspective. Nature Reviews Neuroscience, 14(7), 488-501. https://doi.org/10.1038/nrn3524
Jannini, T. B., Mordacchini, I., Rossi, R., Socci, V. ve Di Lorenzo, G. (2024). The influence of age on the relationship between future anxiety, loneliness, and quality of life: Evidence from a sample of 5409 individuals in the general population in Italy. Current Psychology, 43(38), 30148-30155. https://doi.org/10.1007/s12144-024-06517-0
Jung, H. W., Choi, M. ve Lee, K. (2025). Determinants of future anxiety across individual, household, and regional levels in South Korea using a social ecological model. Scientific Reports, 15(1), 3428. https://doi.org/10.1038/s41598-025-87387-9
Landkroon, E., van Dis, E. A. M., Meyerbröker, K., Salemink, E., Hagenaars, M. A. ve Engelhard, I. M. (2021). Future-oriented positive mental imagery reduces anxiety for exposure to public speaking. Behavior Therapy, 53(1), 80-91. https://doi.org/10.1016/j.beth.2021.06.005
Liu, X., Jiao, G., Zhou, F., Kendrick, K. M., Yao, D., Gong, Q., Xiang, S., Jia, T., Zhang, X., Zhang, J., Feng, J. ve Becker, B. (2024). A neural signature for the subjective experience of threat anticipation under uncertainty. Nature Communications, 15(1), 1544. https://doi.org/10.1038/s41467-024-45433-6
Moran, T. P. (2016). Anxiety and working memory capacity: A meta-analysis. Psychonomic Bulletin & Review, 23(1), 131–143. https://doi.org/10.3758/s13423-015-0916-z
Penninx, B. W., Pine, D. S., Holmes, E. A. ve Reif, A. (2021). Anxiety disorders. The Lancet, 397(10277), 914-927. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(21)00359-7
Schacter, D. L., Addis, D. R. ve Buckner, R. L. (2008). Episodic simulation of future events. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124(1), 39-60. https://doi.org/10.1196/annals.1440.001
TED. (2016). Inside the Mind of a Master Procrastinator | Tim Urban | TED [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=arj7oStGLkU
Zaleski, Z. (1993). Attitudes face à l'avenir: Espoir et anxiété [Attitudes about future: Hope and anxiety]. Revue Québécoise de Psychologie, 14(1), 85-111.
Zaleski, Z. (1996). Future anxiety: Concept, measurement, and preliminary research. Personality and Individual Differences, 21(2), 165-174. https://doi.org/10.1016/0191-8869(96)00070-0
Zaleski, Z., Sobol-Kwapinska, M., Przepiorka, A. ve Meisner, M. (2017). Development and validation of the dark future scale. Time & Society, 28(1), 107-123. https://doi.org/10.1177/0961463x16678257