İzinsiz İçerik Kullanımı Hakkında Uyarı: Web sitemizde yer alan tüm yazılar ve içerikler, Dr. Burcu Büge’ye ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında koruma altındadır. Yazılarımızın tamamı telif hakkıyla korunmakta olup, herhangi bir şekilde çoğaltılması, dağıtılması, yayınlanması, kopyalanması veya üçüncü taraflarla paylaşılması için önceden yazılı izin alınması zorunludur. İzinsiz içerik kullanımı tespit edildiği takdirde, yasal yollara başvurulacak ve ilgili kişi ya da kurumlar hakkında hukuki işlemler başlatılacaktır. Bu kapsamda, içeriklerimizi kullanmak isteyen kişi veya kurumların, Dr. Burcu Büge’den yazılı izin talebinde bulunmaları gerekmektedir.
Birinin zihnini yorumlamak ve anlamlandırmak temel bir sosyal beceridir. Bu bağlamda zihin okuma (mind reading), bireyin karşı tarafın niyetlerini, anlık duygu durumlarını ve düşüncelerini dışsal davranışsal ipuçlarına dayanarak çıkarımlama kapasitesi olarak tanımlanmaktadır (Goldman, 2006). İnsan türünün bu gelişmiş sosyalleşme becerisinin temelinde ise evrimsel ve gelişimsel olarak şekillenen zihin kuramı (Theory of Mind) yatmaktadır. Bireyler kendilerine ve ötekilere, inançlardan arzulara, fiziksel rahatsızlıklardan öfke ve hayal kırıklıklarına kadar geniş bir yelpazede zihinsel durumlar atfederler. Bir canlı olarak zihinsel bir duruma sahip olmak ile öteki bir bireyi bu türden zihinsel durum ve niyetlere sahip bir varlık olarak zihinde temsil edebilmek son derece farklı süreçlerdir (Premack ve Woodruff, 1978). İnsan zihninin bu yetisi, yalnızca doğrudan algılanan çevresel uyaranları değil, ötekinin zihinsel durumlarına dair soyut sembolleri de işleyebilen gelişmiş bir üst-temsil (metarepresentation) kapasitesiyle açıklanmaktadır (Leslie, 1987).
Zihinselleştirme, ikinci dereceden bir etkinliktir ve zihinler hakkında düşünmektir (Fonagy ve Target, 1997). Bu süreç, hem kendimizi hem de ötekileri zihinsel yaşamın odağı olarak kavramsallaştırma faaliyetidir. İnsan davranışını ihtiyaçlar, arzular, duygular, inançlar, hedefler, amaçlar ve nedenler gibi kasıtlı zihinsel durumlar açısından algılamamızı ve yorumlamamızı sağlayan yaratıcı bir zihinsel süreçtir (Fonagy ve ark., 2002). Bazen "yanlış anlaşılmayı anlamak" olarak da tanımlanan bu kapasite, kendimizi başkalarının yerine koymada ve empatik ilişkiler kurmada kritik bir rol oynar. Gözlemlenen insanların durumlarıyla eşleşen veya bunlarla etkileşime giren zihinsel durumlar oluşturmak beynin tasarımının bir parçasıdır.
Zihinselleştirme kavramı ilk olarak 1960'lı yıllarda psikanalitik literatürde ortaya çıkmıştır. Fransız psikanalistler (Marty ve de M'Uzan, 1963), kavramı ilk olarak bireylerin duygusal durumlarını zihinsel simgelere dönüştürme kapasitesini tanımlamak için kullanmışlardır. Bu psikanalitik temelin yanı sıra bilişsel ve gelişimsel alanda zihinsel durumları anlama kapasitesi, zihin kuramı (Theory of Mind) çalışmalarıyla şekillenmiştir. Dennett (1978), Punch ve Judy kukla sahnesinin yorumlamasından esinlenerek çocukların yanlış inancı ne zaman anlayabildiklerini araştırmıştır. Bu şovda Punch içinde Judy'nin olduğu bir kutuyu kayalıklardan aşağı atmak için hazırlanırken Judy Punch'ın arkası dönükken kutudan kaçar. Bu sahneyi izleyen 4 yaşındaki çocuklar çok gülmüşlerdir çünkü Punch'ın Judy hakkında yanlış bir inanca sahip olduğunu ve eylemin başarısız olacağını anlamışlardır. Bu durum çocukların inançların hatalı veya yanlış olabildiğine ve insanların bu inançlar doğrultusunda hareket ettiğine dair sosyal bir anlayış geliştirdiklerini göstermektedir (Dennett, 1978). Gelişim psikolojisinde kritik bir eşik sayılan bu kavrayışın ardından Wimmer ve Perner (1983) çocuklarda yanlış inancı sistematik olarak inceleyerek zihin kuramı literatürünü deneysel bir zemine oturtmuşlardır.
Alan, 1990'ların başında araştırmacıların Wimmer ve Perner'in çalışmalarını temel almasıyla çeşitlenmiştir. Araştırmacılar bu bulguları otizm ve şizofreninin altında yatan psikolojik ve biyolojik mekanizmalarla birleştirmiştir. Zihin körlüğü (mindblindness) hipotezi bu entegrasyonun temelini oluşturmuştur (Baron-Cohen, 2020). Eş zamanlı olarak Peter Fonagy ve meslektaşları, zihinselleştirmeyi olumsuz bağlanma ilişkileri bağlamında gelişimsel psikopatolojiye uygulamışlardır (Allen ve Fonagy, 2006). Daha yakın dönemde ise çocuk ruh sağlığı araştırmacıları, zihinselleştirme kapasitesini ebeveynlik araştırmalarına, ebeveyn-bebek etkileşimlerine ve klinik müdahale programlarına dahil etmişlerdir (Coates, 1998; Grienenberger ve ark., 2005; Lieberman ve ark., 2005; Slade, 2005). Bu durum, günümüzde Zihinselleştirme Temelli Terapi (Mentalization-Based Treatment) gibi bulguya dayalı özgün klinik protokollerin gelişmesine zemin hazırlamıştır.
Zihinselleştirme süreci dört temel boyutta gerçekleşmektedir: Otomatik/kontrollü, ben/diğer, iç/dış ve bilişsel/duygusal. Etkili bir zihinselleştirme, bu dört boyutun dengeli bir şekilde uygulanmasını gerektirir (Bateman ve Fonagy, 2012; Hagelquist, 2016). Otomatik (örtük) zihinselleştirme, az bilinçli çaba gerektiren, hızlı ve yansıtıcı olmayan bir süreçtir. Kontrollü (açık) zihinselleştirme ise yavaş, çaba gerektiren ve tam farkındalıkla yürütülen süreçtir. Dengeli bir kişilikte, sosyal ilişkilerde bir yanlış anlaşılma yaşandığında otomatikten kontrollü moda geçiş sorunsuz gerçekleşir (Bateman ve Fonagy, 2012). Otomatik moddan çıkamamak, özellikle duygusal yüklenme anlarında dünyaya tek taraflı bir bakış getirebilir. Aksine, kontrollü moddan çıkamamak kişiyi sürekli bir ruminasyon ve algılanan tehditlere odaklanma döngüsüne hapsedebilir. Ben/Diğer boyutu, kişinin kendi zihinsel durumunu anlama becerisi ile bir başkasının zihinsel durumunu anlama becerisi arasındaki dengeyi ifade eder. İç/Dış boyutunda sorunlar, sadece dış koşullara ve davranışlara odaklanıp kişinin kendi içsel duygu ve deneyimlerini ihmal etmesinden kaynaklanabilir (Fonagy ve Luyten, 2009). Bilişsel/Duygusal boyut ise kişinin kendi fikirleri hakkındaki aşırı kesinlik ya da ezici düşüncelerin aksine hem akıl yürütme hem de duygusal empati süreçlerinin birlikte çalışmasıyla dengeye ulaşır (Hagelquist, 2016).
Zihinselleştirme kapasitesi, bağlanma teorisi ve kişilik gelişimi üzerinde doğrudan etkilere sahiptir. Peter Fonagy'ye göre fiziksel, psikolojik veya cinsel istismara maruz kalan ve düzensiz bağlanma stili geliştiren bireyler zihinselleştirme becerilerinde güçlük yaşayabilirler. Güvenli bağlanan bireyler ise zihinselleştirme kapasitesi yüksek birincil bakıcılara sahip olma eğilimindedir (Fonagy ve ark., 2002). Erken çocukluk döneminde ebeveyn zihinselleştirmesine maruz kalmak, çocuğun kendi zihinselleştirme yeteneğini teşvik eder (Rosso ve ark., 2015; Scopesi ve ark., 2015), öğrenme süreçlerini destekler (Fonagy ve Allison, 2014) ve bireyi gelecekteki psikososyal sıkıntılara karşı koruyucu bir işlev görmesini sağlar Fonagy ve Bateman, 2006).
Kişilik özellikleri ve bilişsel şemalar bağlamında, bireylerin kişilerarası ilişki tarzları zihin okuma eğilimlerini şekillendirebilmektedir. Bilişsel kurama göre özerklik ve kontrol odaklı otonomik kişilik yapısına sahip bireyler olası başarısızlık veya denetim kaybı tehditlerine odaklanırken (Beck, 1983), onaylanma ve yakınlık odaklı sosyotropik ve bağımlı kişilik eğilimi gösteren bireyler ise terkedilme ve reddedilme kaygılarını yönetmek amacıyla zihin okuma türündeki bilişsel çarpıtmalara daha yatkın olabilecekleri öne sürülmektedir (Yurica ve DiTomasso, 2005). Nitekim yapılan görgül çalışmalar da kişilerarası ilişkilerde kaygılı bağlanma ve bağımlı kişilik özellikleri gösteren bireylerin, partnerlerinin veya ötekilerin olumsuz zihinsel durumlarını davranışsal ipuçlarından tahmin etmeye yönelik işlevsiz bir zihin okuma çabasını daha yoğun sergilediğini ortaya koymaktadır (Mikulincer ve Shaver, 2007).
Zihin kuramı (Theory of Mind), diğer insanların davranışlarını tahmin etmemize, açıklamamıza, yönlendirmemize ve şekillendirmemize olanak tanıdığı için sosyal etkileşimin merkezinde yer alır (Heyes ve Frith, 2014). Bu sürecin sosyal-bilişsel bileşeni, kişilerin eylemlerini tahmin etmek amacıyla zihinsel durumlar hakkında akıl yürütmeyi içerir (örneğin bir şakayı yalandan ayırmak veya yanlış inançlara dayalı davranışları öngörmek). Nitekim yanlış inanç görevleri, bu sosyal-bilişsel kapasitenin ölçümünde kullanılmaktadır (Frith, 2001). Öte yandan, dışsal ipuçlarına dayanan zihin okuma süreci doğası gereği belirsizdir. Bir başkasının zihinsel durumu doğrudan bilinemez, yalnızca gözlemlenen davranışlar ve bağlamsal ipuçları üzerinden çıkarımlar yapılabilir. Üstelik insanlar çoğu zaman gerçek duygu ve düşüncelerinden farklı ifadeler yansıtabilirler (Ekman, 2009).
İnsanlar sadece kendi psikolojik yapılarını değil, başkalarının kendilerini nasıl gördüğünü anlamlandırma yeteneğine (üst-algı) de sahiptirler ve başkaları tarafından nasıl yargılandıklarını oldukça doğru tahmin edebilirler (Kenny, 1994; Malloy ve ark., 1997). Buna karşın şaşırtıcı bir şekilde Ickes ve arkadaşları (1990), insanların kendi zihin okuma veya empatik isabetlilikleri konusunda yeterli üst-bilgiye sahip olmadıklarını göstermiştir. Yani insanlar, kendi zihin okuma yeteneklerini değerlendirme konusunda pek güvenilir değildirler.
Sonuç olarak zihinselleştirme, davranışların arkasındaki niyet, inanç ve duyguları çözümleyerek zihinler üzerine düşünmeyi gerektiren, empatiyle doğrudan ilişkili temel bir sosyal-bilişsel beceridir. 1960'larda psikanalitik temellerle ortaya çıkıp 1990'lardan itibaren klinik ve gelişimsel araştırmalarla genişleyen bu kavram, otomatik/kontrollü, ben/diğer, iç/dış ve bilişsel/duygusal boyutlarında esnek ve dengeli bir işleyişe ihtiyaç duyar. Erken çocukluktaki güvenli bağlanma deneyimleri ve bakıcının yansıtıcı kapasitesiyle şekillenen bu yetenek, bireyi psikososyal risklerden korurken otonom veya bağımlı gibi farklı kişilik örüntülerine göre de biçimlenmektedir. İnsanlar başkalarının kendilerini nasıl değerlendirdiğine dair bir üst-algı geliştirmede yetkin olsalar da kendi zihin okuma isabetliliklerini değerlendirme hususunda belirgin bir üst-bilişsel sınırlılık sergilemektedirler. Doğası gereği birtakım belirsizlikler barındırsa da zihinselleştirme kapasitesi, insan ilişkilerinin, duygusal düzenlemenin ve sosyal uyumun en önemli belirleyicilerinden biri olmayı sürdürmektedir.
Zihin Okuma Hakkında Kitap Önerileri
Beden Dili: İletişimde Sözsüz İpuçları (Body Language), Allan ve Barbara Pease
Allan ve Barbara Pease’in kaleme aldığı bu eser, günlük etkileşimlerden profesyonel ilişkilere kadar geniş bir yelpazede bireylerin dışarıya yansıttığı sözsüz davranışsal işaretleri okuyarak, bunların arkasında yatan zihinsel tutumları ve örtük niyetleri anlamlandırmaya odaklanır. Kitap, duruş, jestler, göz teması ve kişisel alan kullanımı gibi beden dili bileşenlerinin, konuşulan ifadelerden bağımsız olarak kişinin o anki düşünce yapısını ve yaklaşımını nasıl görünür kıldığını detaylandırır. Bununla birlikte, bu tarz çalışmalar sözsüz iletişime dair pratik ve popüler rehberler olarak değerlendirilmeli, mutlak ve bilimsel bir 'zihin okuma' doğruluğu sunan kaynaklar biçiminde ele alınmamalıdır.
Yalan Söylediğimi Nasıl Anladın?, Paul Ekman
Paul Ekman’ın bu temel eseri, bireyin içsel dünyasında yaşadığı gerçek duygular ile dışarıya yansıtmayı tercih ettiği ifadeler arasındaki ince çelişkileri, yüz kaslarının anlık hareketleri ve mikro mimikler üzerinden anlamlandırmaya çalışan önemli bir kaynak sunmaktadır. Kitap, zihin okuma kavramını doğrudan somut ve gözlemlenebilir davranışsal ipuçlarına bağlayarak, kişilerin farkında olmadan veya bilinçli olarak gizlemeye çalıştıkları anlık niyetlerin, baskılanan duyguların ve düşünce kalıplarının yüzdeki saniyelik değişimler aracılığıyla dışarıya nasıl sızabildiğini açıklar. Sözel beyanlar ile bilinç dışı gelişen mimikler arasındaki tutarsızlıkları adım adım çözümleme imkanı tanıyan bu yaklaşım, bireyin karmaşık zihinsel durumlarını ve duygu geçişlerini davranışsal verilerden yola çıkarak doğru okuma konusunda alanda oldukça yol gösterici bir zemin oluşturmaktadır.
Bedenin Söyledikleri (What Every BODY is Saying), Joe Navarro
Eski bir FBI karşı istihbarat analisti olan Joe Navarro, bu çalışmasında insan etkileşimlerindeki sözsüz davranışları (nonverbal cues) ve beden dilini inceleyerek ötekinin zihinsel durumunu, konfor düzeyini ve örtük niyetlerini anlamlandırmanın gözleme dayalı yollarını ele alır. Eser, özellikle limbik sistemin tehdit, rahatlık veya belirsizlik anlarında bedene verdirdiği refleksif tepkileri odağına alarak, oturuş biçimlerinden el-ayak yönelimlerine kadar pek çok küçük davranışsal işaretin, kişinin o anki içsel huzursuzluklarını ve zihinsel değerlendirmelerini nasıl dışa vurabildiğini gösterir. Bu doğrultuda kitap, sadece kelimelere odaklanmak yerine doğrudan gözlemlenebilen fiziksel ipuçlarını takip ederek karşı tarafın zihinsel ve duygusal süreçlerini daha bütüncül bir biçimde çözümleme imkanı tanır.
Reading Minds: How Childhood Teaches Us to Understand People, Henry M. Wellman
Bu kitap, zihin okuma kapasitesinin çocukluk dönemindeki gelişimsel temellerine ve evrelerine odaklanan kapsamlı bir eserdir. Yapıtta, bireyin başkalarının inançlarını, arzularını, hislerini ve niyetlerini anlama yeteneğinin erken yaşlardan itibaren adım adım nasıl şekillendiği ayrıntılı biçimde incelenir. Wellman, çocukluktaki sosyal etkileşimlerin, dil gelişiminin ve günlük yaşantıların zihin okuma becerisinin ortaya çıkmasındaki kolaylaştırıcı rolünü öne çıkarır. Bireyin hem kendi zihinsel dünyasını hem de çevresindeki insanların karmaşık zihinsel durumlarını anlamlandırma sürecini gelişimsel bir çerçevede ele alarak bu kapasitenin sosyal ilişkilerdeki temel işlevini ortaya koymaktadır.
Mindreading: An Integrated Account of Pretence, Self-Awareness, and Understanding Other Minds, Shaun Nichols ve Stephen Stich
Bu kitap, zihin okuma olgusunun arkasında yatan bilişsel mekanizmaları ve kuramsal mimariyi inceleyen derinlikli bir eserdir. Yapıtta, öz farkındalık, bilgi işleme süreçleri ve mış gibi yapma becerilerinin diğer zihinleri anlama yeteneğiyle nasıl bütünleşebileceği kuramsal düzeyde kavramsallaştırılır. Nichols ve Stich, başkalarının zihinsel durumlarını, içsel motivasyonlarını ve muhtemel davranışlarını öngörme becerisini Bilişsel Modeller üzerinden açıklayarak zihin okuma kapasitesinin teorik zeminini ve zihinsel temsil süreçlerini geniş bir perspektifle ele almaktadır.
Zihin Okuma Hakkında Film, Dizi ve Eğitici Video Önerileri
The Prestige (2006)
İki yetenekli illüzyonistin birbirlerinin hamlelerini, sırlarını ve zihinsel durumlarını öngörme ve manipüle etme hırsını konu alan yapım, zihin okumanın takıntı boyutunu işler. Karakterler sadece izleyicinin değil, rakip olarak gördükleri ötekinin zihnini de yönlendirmek için sürekli bir “bir sonraki adımı tahmin etme” savaşına girerler. Karşı tarafın ne düşündüğünü, ne hissettiğini ve bir sonraki hamlede ne yapacağını kestirmeye çalışmak, zamanla kişisel bir takıntıya ve yıkıcı bir tutkuya dönüşür. Film, zihin okumanın empatik ve yapıcı bir bağ kurmaktan ziyade stratejik bir güç mücadelesine ve rekabete dönüştüğünde insan psikolojisi üzerinde ne kadar karanlık sonuçlar doğurabileceğini son derece etkileyici bir atmosferle göz önüne serer. Bireylerin birbirlerinin zihin durumlarını doğru temsil etme çabası, empati kurmaktan çıkıp tamamen birbirini tuzağa düşürme amacına hizmet eden bilişsel bir silaha dönüşmektedir.
Ex Machina (2014)
Gelişmiş bir yapay zekanın insan zihnini, niyetlerini ve duygusal açıklarını okuma kapasitesini sorgulayan sürükleyici bir psikolojik gerilimdir. Yapımda insan ile yapay zeka arasındaki etkileşim, bir tarafın diğerinin ne hissettiğini, neye ihtiyaç duyduğunu ve zaaflarını analiz etme becerisi üzerinden şekillenir. Zihinselleştirmenin doğasında var olan belirsizlik ve manipülasyon imkanı filmin ana eksenini oluşturur: Karşı tarafın gösterdiği duygular ve samimiyet gerçek midir, yoksa sadece davranışlar ve mikromimikler üzerinden çıkarım yapabilen keskin bir “zihin okuma” stratejisinin ürünü müdür? Film, empati görünümünün ve zihin okuma kapasitesinin arkasında yatan rasyonel hesaplama risklerini soğukkanlılıkla işlerken, zihin okumanın güven ve şüphe arasındaki hassas dengesini sorgulatır.
Mindhunter (2017-2019)
İnsan davranışlarının ve en karanlık dürtülerin arkasındaki mantığı çözmeye çalışan iki ajanın ve bir akademisyenin hikayesini anlatır. Zihin okuma burada fantastik bir güç veya illüzyon olarak değil, davranışsal ipuçlarından yola çıkarak bir başkasının niyetlerini ve düşünce kalıplarını anlamlandırma çabası olarak karşımıza çıkar. Karakterler karmaşık suçluların zihinsel süreçlerini anlayabilmek için kendilerini onların yerine koymak ve olaylara onların gözünden bakmak zorunda kalırlar. Bu durum zihinselleştirme becerisinin kurgusal düzlemde bir inceleme ögesine dönüştürülüşünü örneklerken ötekinin zihnine aşırı maruz kalmanın araştırmacının kendi zihinsel dengesi üzerindeki olası yıpratıcı etkilerini de yansıtmaktadır.
Lie to Me (2009-2011)
İnsanların mikro mimiklerini, beden dilini ve ses tonundaki ufak değişimleri okuyarak gerçek duygu ve düşüncelerini tespit eden bir uzmanın vakalarını konu alır. Zihin okumanın temel boyutlarından olan "iç/dış" ve "otomatik/kontrollü" süreçleri doğrudan odağına koyan dizi, insanların beyan ettikleri sözel ifadeler ile içsel dünyaları arasındaki çelişkileri açığa çıkarır. Doğrudan gözlemlenemeyen zihinsel durumların, dışarıya sızan küçük davranışsal ipuçları üzerinden değişen kesinlik dereceleriyle nasıl çözümlenebileceğini tempolu bir dille anlatır. Bununla birlikte, sürekli bir zihin okuma ve yalan tespiti halinde olmanın kişisel ilişkileri nasıl yıprattığını, gerçeği bilme arzusunun empatiyi bazen nasıl zedeleyebildiğini ve gündelik yaşamda kontrollü zihin okuma modundan çıkamamanın getirdiği sosyal yükleri de resmeder.
TEDxTalks - Oz Pearlman: The Art of Mind Reading, 2017
Oz Pearlman’ın bu konuşması, zihin okuma, insan davranışlarını öngörme ve algı yönetimi üzerine kurgulanmış etkileşimli bir gösteri niteliğindedir. Pearlman, zihin okuma yeteneğinin doğaüstü bir güçten ziyade mikro mimikleri, beden dilini ve bilinç dışı ipuçlarını keskin bir gözlemle analiz etmeye dayandığını izleyiciler üzerinden canlı örneklerle sergiler. Katılımcıların zihinlerindeki sayılara, isimlere veya rastgele seçimlere odaklanarak onların düşünce kalıplarını yönlendirir ve insan zihninin ne kadar yönlendirilebilir hem de tahmin edilebilir olduğunu mizahi bir dille gözler önüne serer. İnsanların farkında olmadan dışarıya sızdırdığı ipuçlarının nasıl birer veri kaynağına dönüştüğünü doğrulayan bu konuşma, zihinselleştirme ve algı odaklı çıkarım becerilerinin sınırlarını eğlenceli ve etkileyici bir performansla sunar.
Kaynakça
Allen, J. G. ve Fonagy, P. (Ed.). (2006). Handbook of mentalization-based treatment. John Wiley & Sons.
Baron-Cohen, S. (2020). The pattern seekers: How autism drives human invention. Basic Books.
Bateman, A. W. ve Fonagy, P. E. (2012). Handbook of mentalizing in mental health practice. American Psychiatric Publishing.
Beck, A. T. (1983). Cognitive therapy of depression: New perspectives. P. J. Clayton ve J. E. Barrett (Ed.ler), Treatment of depression: Old controversies and new approaches içinde (ss. 265-290). Raven Press.
Coates, S. W. (1998). Having a mind of one's own and holding the other in mind: Commentary on paper by Peter Fonagy and Mary Target. Psychoanalytic Dialogues, 8(1), 115-148. https://doi.org/10.1080/10481889809539236
Dennett, D. C. (1978). Beliefs about beliefs. Behavioral and Brain Sciences, 1(4), 568-570. https://doi.org/10.1017/S0140525X00076664
Ekman, P. (2009). Yalan söylediğimi nasıl anladın? Yalanı tespit etmede ve yalandan korunmada ipuçları (G. B. Sayın, Çev.). Okuyan Us Yayınları.
English Celebrity Speech. (2017). Zihin okuma sanatı | Oz Pearlman | Türkçe, İngilizce [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=sfPjMtlcJ48
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L. ve Target, M. (2002). Affect regulation, mentalization, and the development of the self. Routledge.
Fonagy, P. ve Allison, E. (2014). The role of mentalizing and epistemic trust in the therapeutic relationship. Psychotherapy, 51(3), 372-380. https://doi.org/10.1037/a0036505
Fonagy, P. ve Bateman, A. W. (2006). Mechanisms of change in mentalization-based treatment of BPD. Journal of Clinical Psychology, 62(4), 411-430. https://doi.org/10.1002/jclp.20241
Fonagy, P. ve Luyten, P. (2009). A developmental, mentalization-based approach to the understanding and treatment of borderline personality disorder. Development and Psychopathology, 21(4), 1355-1381. https://doi.org/10.1017/S0954579409990198
Fonagy, P. ve Target, M. (1997). Attachment and reflective function: Their role in self-organization. Development and Psychopathology, 9(4), 679-700. https://doi.org/10.1017/S0954579497001399
Frith, U. (2001). Mind blindness and the brain in autism. Neuron, 32(6), 969-979. https://doi.org/10.1016/S0896-6273(01)00552-9
Goldman, A. I. (2006). Simulating minds: The philosophy, psychology, and neuroscience of mindreading. Oxford University Press.
Grienenberger, J. F., Kelly, K. ve Slade, A. (2005). Maternal reflective functioning, mother-infant affective communication, and infant attachment: Exploring the link between mental states and observed caregiving behavior in the intergenerational transmission of attachment. Attachment & Human Development, 7(3), 299-311. https://doi.org/10.1080/14616730500245963
Hagelquist, J. O. (2016). The mentalization guidebook. Routledge.
Heyes, C. M. ve Frith, C. D. (2014). The cultural evolution of mind reading. Science, 344(6190), Article 1243091. https://doi.org/10.1126/science.1243091
Ickes, W., Stinson, L., Bissonnette, V. ve Garcia, S. (1990). Naturalistic social cognition: Empathic accuracy in mixed-sex dyads. Journal of Personality and Social Psychology, 59(4), 730-742. https://doi.org/10.1037/0022-3514.59.4.730
Kenny, D. A. (1994). Interpersonal perception: A social relations analysis. Guilford Press.
Leslie, A. M. (1987). Pretense and representation: The origins of "theory of mind." Psychological Review, 94(4), 412-426. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.4.412
Lieberman, A. F., Van Horn, P. ve Ippen, C. G. (2005). Toward evidence-based treatment: Child-parent psychotherapy with preschoolers exposed to marital violence. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 44(12), 1241-1248. https://doi.org/10.1097/01.chi.0000181047.59702.58
Malloy, T. E., Albright, L., Kenny, D. A., Agatstein, F. ve Winquist, L. (1997). Interpersonal perception and metaperception in nonoverlapping social groups. Journal of Personality and Social Psychology, 72(2), 390-398. https://doi.org/10.1037/0022-3514.72.2.390
Marty, P. ve de M'Uzan, M. (1963). La "pensée opératoire". Revue Française de Psychanalyse, 27(S), 345-356.
Mikulincer, M. ve Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. Guilford Press.
Navarro, J. ve Karlins, M. (2010). Bedenin söyledikleri: Bir eski FBI ajanından beden dili okuma rehberi (Z. Yılmaz, Çev.). Alfa Yayınları.
Nichols, S. ve Stich, S. (2003). Mindreading: An integrated account of pretence, self-awareness, and understanding other minds. Oxford University Press.
Pease, A. ve Pease, B. (2006). Beden dili: İletişimde sözsüz ipuçları (A. Atuk, Çev.). Rota Yayınları.
Premack, D. ve Woodruff, G. (1978). Does the chimpanzee have a theory of mind? Behavioral and Brain Sciences, 1(4), 515-526. https://doi.org/10.1017/S0140525X00076512
Rosso, A. M., Viterbori, P. ve Scopesi, A. M. (2015). Are maternal reflective functioning and attachment security associated with preadolescent mentalization? Frontiers in Psychology, 6, Article 1134. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01134
Scopesi, A. M., Rosso, A. M., Viterbori, P. ve Panchieri, E. (2015). Mentalizing abilities in preadolescents’ and their mothers’ autobiographical narratives. The Journal of Early Adolescence, 35(4), 467-483. https://doi.org/10.1177/0272431614535091
Slade, A. (2005). Parental reflective functioning: An introduction. Attachment & Human Development, 7(3), 269-281. https://doi.org/10.1080/14616730500245906
Wellman, H. M. (2014). Reading minds: How childhood teaches us to understand people. Oxford University Press.
Wimmer, H. ve Perner, J. (1983). Beliefs about beliefs: Representation and constraining function of wrong beliefs in young children's understanding of deception. Cognition, 13(1), 103-128. https://doi.org/10.1016/0010-0277(83)90004-5
Yurica, C. L. ve DiTomasso, R. A. (2005). Cognitive distortions. A. Freeman, S. H. Felgoise, C. M. Nezu, A. M. Nezu ve M. A. Reinecke (Ed.ler), Encyclopedia of cognitive behavior therapy içinde (ss. 117-121). Springer.