İzinsiz İçerik Kullanımı Hakkında Uyarı: Web sitemizde yer alan tüm yazılar ve içerikler, Dr. Burcu Büge’ye ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında koruma altındadır. Yazılarımızın tamamı telif hakkıyla korunmakta olup, herhangi bir şekilde çoğaltılması, dağıtılması, yayınlanması, kopyalanması veya üçüncü taraflarla paylaşılması için önceden yazılı izin alınması zorunludur. İzinsiz içerik kullanımı tespit edildiği takdirde, yasal yollara başvurulacak ve ilgili kişi ya da kurumlar hakkında hukuki işlemler başlatılacaktır. Bu kapsamda, içeriklerimizi kullanmak isteyen kişi veya kurumların, Dr. Burcu Büge’den yazılı izin talebinde bulunmaları gerekmektedir.
Özgül Fobi
Özgül fobi; uçmak, yükseklik, hayvanlar, iğne olmak, kan görmek gibi belirli bir nesne ya da durumla ilgili belirgin bir sıkıntıya ya da sosyal, mesleki ya da diğer önemli işlevsellik alanlarında bozulmaya neden olan ve sürekli yaşanan korku ya da kaygı durumudur (Santiago, 2013).Özgül fobiler, hayvan ve doğal ortam alt türleri daha yaygın olmakla birlikte dört alt türe ayrılmıştır: durumsal (ör. kapalı alan korkusu, uçma korkusu), doğal ortam (ör. yükseklik, fırtına, su korkusu), hayvan (ör. yılan, örümcek, köpek korkusu) ve kan/enjeksiyon/yaralanma (örneğin, diş veya tıbbi prosedürlerden korkma, enjeksiyon yapma, kan görme) (Lipsitz ve ark., 2002). LeBeau ve arkadaşlarına (2010) göre, söz konusu bireylere, korktukları nesne veya durum hakkında düşünmek bile yoğun endişe ve rahatsızlık vereceğinden bu nesnelere veya durumlara maruz kalmaktan kaçınabilirler. Bahsi geçen kişiler, korkulan nesne veya durumla karşılaşma ihtimalini düşünerek sürekli kaygılanabilirler. Bu korkuyu yenmeye çalışırken de genellikle hızlı kalp atışı, terleme, titreme gibi fiziksel belirtiler yaşayabilmektedirlercAmerican Psychiatric Association'a (2013) göre, bu korku, kişinin günlük yaşamında önemli sıkıntıya veya huzursuzluğa neden olur. Ciddi sağlık sonuçları doğurabilir ve başka bozukluklulara sebebiyet verebilir.
Özgül fobi en yaygın ruhsal bozukluklardan biridir (Kessler ve ark., 2005). Yaşam boyu uluslararası yaygınlığı %7,4’tür. Çoğu kaygı bozukluğuna benzer şekilde, özgül fobiler kadınlarda (%9,8), erkeklerden (%4,9) daha yaygındır (Wardenaar ve ark., 2017). Hayvanlara özgü fobi, en yaygın fobi alt tipidir (Åhs ve ark., 2018). Özgül fobisi olan bireyler, diğer anksiyete bozuklukları, depresif ve bipolar bozukluklar, madde ile ilişkili bozukluklar, somatik semptom ve ilgili bozukluklar ve kişilik bozuklukları (özellikle bağımlı kişilik bozukluğu) dahil olmak üzere diğer bozuklukların gelişme riski altındadır (American Psychiatric Association, 2013). Ayrıca, Wittchen ve arkadaşları (1998), özgül fobisi olan genç yetişkinlerin, belirtilerinin en yoğun olduğu dönemde rutin aktivitelerinde ciddi bozulma yaşadıklarını bildirdiklerini bulmuşlardır. Aynı zamanda diş fobisine bağlı kaçınma, önemli diş sağlığı sorunlarına ve yaşam kalitesinde azalmalara yol açabilmektedir (Mehrstedt ve ark., 2002).
Özgül fobi için tercih edilen müdahale, maruz kalma ile bilişsel davranışçı terapidir (Moriana ve ark., 2017). Choy ve arkadaşlarına (2007) göre, BDT’de, bireyin düşünce kalıpları ve korkuları incelenir. BDT, olumsuz düşünceleri değiştirme ve korkulan durumla yüzleşme (maruziyet tekniği) gibi teknikleri içermektedir. Gerçek yaşamda, görsel materyallerle veya sanal gerçeklik ile yapılan maruz bırakma temelli müdahalelerin, özgül fobi tedavisinde etkili olduğu saptanmıştır (Wolitzky-Taylor ve ark., 2008). Choy ve arkadaşları (2007), bazı çalışmalarında tedaviyi tamamlayan bireylerin büyük çoğunluğunun (%80 ve üzeri) gerçek yaşam maruziyetine olumlu yanıt vererek korkularında anlamlı bir azalma gösterdiğini raporlamışlardır. Bununla birlikte, birçok kişi, korkulan nesneleriyle yüzleşmek istemedikleri veya ilişkili kaygıya tahammül edemedikleri için maruz kalma müdahalesini reddedebilir veya yarım bırakabilir. Böylece, Bandelow ve arkadaşlarına (2008) göre, maruz kalmaya dayalı olmayan müdahaleler veya farmakoterapi (ilaçla müdahale) gibi diğer müdahaleler de kullanılabilir. Ancak bu müdahalelerin kanıtları sınırlıdır. Mevcut kanıtlar maruz kalmaya dayalı müdahalelerin özellikle uzun vadede daha etkili olduğunu göstermektedir.
Özgül Fobi Hakkında Kitap Önerileri
Korkunun Psikolojisi, Christophe Andre
Korku duygusunun hem yararlı olduğu hem de yıprattığı bilinmektedir. Hayatta kalmamız için ona borçlu olduğumuz gibi aynı zamanda da hayatımıza engel teşkil edebilmektedir. İlerleyen boyutlarıyla fobi gibi kaygı bozukluklarına da sebep olabilmektedir. Fransa’nın en iyi korku ve fobi uzmanlarından biri olan Christophe André bu kitabında, kendi terapi seanslarından yola çıkarak korkunun biyolojik ve evrimsel yönünü gözler önüne sermektedir. Korkunun Psikolojisi; fobileri, korkuları ve kaygıları beslendikleri kaynaklarla birlikte ele alarak tanımlayan, çözüm ve müdahale yolları sunan, herkesin anlayabileceği bir dille yazılmış başlangıç seviyesinde bir kitaptır. Fobisi olan insanlar için bozukluğun özünün nasıl olduğunu yansıtmakta ve farklı bir bakış açısı sunmaktadır.
Kaygıyla Başa Çıkmak, Anna Williamson ve Reetta Newell
Anna Williamson dışarıdan bakanların hayranlıkla izlediği, başarılı bir TV programcısı iken bir gece aniden bir panik atak krizi geçirir ve hayatında yeni bir dönem başlar. Kalp çarpıntıları, sırılsıklam avuç içleri, bunaltı, nefes darlığı ve pek çok fiziksel ve psikolojik belirtiyle ilerleyen süreç sonucunda kendi deneyimleri ve Reetta Newell’ın da katkılarıyla çeşitli kaygılardan ve panik ataklardan yakınan kişilere uygulaması kolay bir rehber sunmaktadır. Sık sık kendi kaygı öyküsüne yaptığı atıflarla empati ve ümit düzeyi son derece yüksek bir bakış açısı ortaya koymakta, pratik öneriler sunmaktadır. Kitapta da önerildiği üzere bilişsel davranışçı terapinin, kaygı bozuklukları da dahil olmak üzere pek çok zihinsel sağlık bozuklukları için etkili olduğu gösterilmektedir (Kaczkurkin ve Foa, 2022). Kaygı bozuklukları altında ele alınan fobilerin de müdahale yöntemlerinde bilişsel davranışçı terapinin etkililiği kitapta gösterilmektedir. Fobilerinizle mücadelede her an yanınızda olacak pratik önerilerin ve kaygılarınıza karşı özgüven elde etmenin yollarını öğrenmek isteyen kişiler bu kitabı mutlaka okumalıdır.
Korku ve Kaygı Çözümleri, Friedemann Schaub
Olimpos Yayınlarından 2017’de çıkan kitap Schaub’un korku ve kaygıyı yenmede bilinçaltından yararlanmamız gerektiğine dair çözümlerini içermektedir. Schaub’a göre kaygı ve korkularımızın üstesinden gelmek hem en zorlayıcı duygularımızın kaynağı hem de bu duyguların bilgeliğinin anahtarı olan bilinçaltımızda yatmaktadır. Korku ve kaygıları yenme sürecinde bilinçaltıyla iş birliği yapılmasını konu eden bu kitapta, Friedermann Schaub okuyucuların uygulayabileceği önerilerde bulunmaktadır. Korku ve kaygı çözümlerine odaklanan bu kitap bireylerin farkındalığını arttırarak potansiyellerini ortaya çıkarmaktadır. Kitapta yer alan bölümlerdeki öneriler bilinçli bir şekilde bilinçaltımızda yer alan korku ve kaygılarımızın sebeplerini nasıl bulup anlayacağımızı göstermektedir. Ayrıca geçmişin duygusal engellerinden kurtulup dünyaya olduğumuz şekilde nasıl katılabileceğimizi de göstererek kendi potansiyelimizin farkına varmamızı sağlamaktadır. Bu kitap, bilinçaltıyla iş birliği yaparak korku ve kaygıları çözme stratejilerini ele almakta ve bu yöntemlerin, özgül fobilerde bireylerin korkularını fark etmesi, anlaması ve yönetmesi için tamamlayıcı bir yaklaşım olarak kullanılabileceğini vurgulamaktadır.
Overcoming Animal and Insect Phobias: How to Conquer Fear of Dogs, Snakes, Rodents, Bees, Spiders and More, Martin M. Antony ve Randi E. McCabe
Bu kitap, hayvan ve böcek fobileriyle mücadele etmek isteyenler için adım adım bir müdahale planı sunmaktadır. Kitapta, fobilerin kökenleri, bu korkuların nasıl geliştiği ve müdahale sürecine nasıl hazırlanılacağı detaylı bir şekilde ele alınmaktadır. Özellikle maruz kalma terapisi (exposure therapy) teknikleri, korkulan hayvan veya böcek ile kontrollü bir şekilde karşılaşarak korkunun üstesinden gelmeyi amaçlamaktadır. Kitap, okuyuculara korkularıyla yüzleşmeyi, olumsuz düşünce kalıplarını değiştirmeyi ve kaçınma davranışlarını aşmayı öğretmektedir.
Mr. Vertigo, Paul Auster
Bu roman, yükseklik korkusu (akrofobi) ile yüzleşme sürecini metaforik olarak anlatır; küçük yaşta Saint Louis sokaklarında yaşayan Walt, Yehudi Usta ile tanıştıktan sonra uçmayı öğrenmeye başlar ve bu süreç korkularla adım adım yüzleşmeye, kontrollü maruz kalmaya benzer. Başlangıçta düşük irtifalarda ve küçük denemelerle başlayan eğitim, okuyucuya korkunun kaynağını tanıma fırsatı sunar, tıpkı akrofobide önce küçük, güvenli adımlarla korkulan durumlara maruz kalmak gibi. Walt’un uçarken kalbi hızlanır, dengesi bozulur; bu aşama nefes ve rahatlama teknikleriyle başa çıkmayı, korkuyu mantıklı düşünce ile sorgulamayı temsil eder. Zamanla Walt, korkularının çoğunun mantıksız olduğunu fark ederek özgüven kazanır ve özgürlüğü hisseder. Bu, küçük zaferleri kutlamak ve düzenli pratikle akrofobiyi kalıcı olarak yönetmeye benzer. Roman, okuyucuya korkularla yüzleşmenin, adım adım cesaret ve kendine güven geliştirmekle mümkün olduğunu, korkunun artık kontrolü elinde tutamayacağı bir noktaya ulaşılabileceğini sembolik ve edebi bir şekilde gösterir.
Overcoming Agoraphobia: A Self-Help Manual, David Veale ve Rob Willson
Bu kitap, agorafobi ile mücadele edenler için adım adım bir rehber sunar. Kitap, agorafobinin ne olduğunu, belirtilerini ve kaçınma davranışlarını açıklayarak başlar, ardından BDT temelli tekniklerle olumsuz düşünceleri değiştirmeyi, korkulan durumlarla kontrollü maruz kalma yoluyla yüzleşmeyi ve nefes, kas gevşetme gibi rahatlama yöntemlerini öğretir, okuyucuyu günlük tutma ve ilerlemeyi izleme gibi pratik uygulamalarla destekler ve son olarak elde edilen kazanımların kalıcı olmasını sağlamak için sürdürme ve önleme stratejileri sunar; böylece kitap, hem korkuların anlaşılmasını hem de bunlarla başa çıkmak için bilimsel ve uygulanabilir yöntemler geliştirmeyi hedefler.
Özgül Fobi Hakkında Film, Dizi ve Belgesel Önerileri
Toprak Altında, 2010
Toprak Altında, İspanyol film yapımcısı Rodrigo Cortes’in yönettiği ve başrollerinde Ryan Reynolds’un yer aldığı 2010 yapımı filmdir. Filmde Paul Conroy isimli Irak’ta görev yapmakta olan Amerikan askerinin yaşadıkları anlatılmaktadır. Paul, uğradığı bir saldırı sonrası gözünü ahşap bir tabutta canlı canlı gömülmüş bir şekilde açar. Yanında sadece bir cep telefonu, bir çakmak, el feneri, bıçak ve kurşun kalem bulunmaktadır. Paul’un bu korkunç tuzaktan çıkmak için tek kaynağı ise kendisine güvenmesidir. Klostrofobisi olan karakterin yaşadığı zorluklar filmde gösterilmektedir. Aynı zamanda filmin başrolü Ryan Reynolds da bu fobiden yakındığı için çekim boyunca sağlık görevlileri sette bekletilmiştir. Filmdeki karakter de durumsal bir özgül fobi olan klostrofobi yaşamaktadır. Filmde zaman geçtikçe kumların yükselmesi onu daha zor duruma sokmuştur. Fobinin öznesi değişse de verilen tepkilerin genelde benzer oluşundan dolayı fobi anında olan bir insanın yaşayabileceği fiziksel ve zihinsel belirtileri görmemiz açısından oldukça önemli bir filmdir.
Salgın (Contagion), 2011
Salgın, Steven Soderbergh’in yönettiği, Scott Z. Burns’ün senaryosunu yazdığı 2011 yapımı Amerikan dram, bilim kurgu ve gerilim türündeki filmdir. Filmin konusunu hava yoluyla bulaşan ve birkaç gün içinde öldüren ölümcül bir virüs salgının başlaması oluşturmaktadır. Dünyanın önde gelen uzmanlarının bir araya gelerek salgına çare bulmaya çalışması işlenmektedir. Aynı zamanda virüsten daha hızlı yayılmakta olan panik haline de çare bulmaları gerekmektedir. Salgın süresince halkta görülen histeri, aşı fobisi, sosyal kaygı, kaygı bozukluğu ve obsesif kompulsif bozukluk gibi psikolojik rahatsızlıklar da filmde işlenmektedir. Her insanda olan korku duygusu normaldir ve salgın gibi bir durumda insanların korkması ve paniklemesi de normaldir. Tıpkı bir salgın hastalık gibi gülmek bulaşıcı olduğu kadar korkular da bulaşıcı olabilir ve kişiden kişiye yayılabilir. Filmin kapağında da yazdığı üzere “hiçbir şey korku kadar hızlı yayılamaz”. Korku ne kadar normal bir durumsa ve bazen bizleri koruyor olsa da fobi için aynısı söylenemez. Kişinin hayatını ve yaşamını etkileyen ölçüde bir fobi tehlikeli olabilmektedir. Filmde salgından dolayı aşı olması gereken bazı insanların aşı fobisi sebebiyle aşı olamadığı görülmektedir. Özgül fobinin kan enjeksiyon yaralanma alt alanında bulunan aşı fobisi, salgın hastalık gibi ölümcül bir durumda bile bu insanların ne kadar dirençli olabileceklerini ve fobik durumdan ne derece kaçınabileceklerini bize göstermektedir.
Ölüm Korkusu, 1958
Ölüm Korkusu, 1958 Amerika yapımlı bir filmdir. Fransız yazarlar Pierre Boileau ve Thomas Narcejac’ın 1954’te birlikte yazdıkları “Vertigo: Ölüler Arasında” adlı romandan uyarlanan filmin yönetmen koltuğunda Alfred Hitchcock oturmaktadır. Filmin baş karakterinde bir kaygı bozukluğu bulunmaktadır. Yüksek yerlerde bulunmaktan aşırı derecede korku ve endişe duymakta, yüksek binalara çıktığında başı dönmektedir. Yani bir tür yükseklik korkusu vardır. San Francisco’da polislik yapan Dedektif Scottie, bir suçluyu kovalarken damdan düşen iş arkadaşını kurtaramaz, iş arkadaşı ölür ve bu olaydan sonra yükseklik fobisi oluşur. Yükseklik fobisi doğal çevre alt başlığına girmekte olup tıpta akrofobi olarak adlandırılmaktadır. Akrofobik davranış, yüksek binalarda bulunan merdivenler, teraslar, daireler, ofisler, bazen köprüler ve asansörler dahil olmak üzere çeşitli yükseklikle ilgili durumlardan kaçınmayı içermektedir. Akrofobisi olan bireyler hareketlerinde aşırı derecede bozulmuş ve kısıtlı hissederler. Bu aynı zamanda onların sosyal yaşantısını da etkilemektedir (Coelho ve Wallis, 2010). Fobisi olan insanların yaşamlarının ne kadar kısıtlanabileceğini ve fobik durumun oluşmasında tetikleyici yaşam olaylarının önemini görmemiz açısından önemli bir filmdir.
The Big Bang Theory, 2007
2007 yılında yayınlanmaya başlayan “The Big Bang Theory” adlı durum komedisi türündeki bu dizi, bir üniversitede çalışan dört yakın arkadaşın günlük hayatlarında başlarından geçen olayları konu almaktadır. Bu arkadaş gurubundaki başkarakterlerden biri olan Sheldon isimli karakter özgül fobiye sahip bir bireydir. Sheldon’ın özgül fobisi ve yaşadığı kaygı kuşlardan kaynaklanmaktadır. Aynı odada olmayı bırakın, kapalı olan pencerenin dış pervazına konan bir kuştan bile kaygı duyan Sheldon, ornitofobiye (kuş korkusu) sahip olan bir bireydir. Dizi durum komedisi türünde olması nedeniyle Sheldon adlı karakterin bu fobisini izleyiciye eğlenceli bir dille aktarmaktadır.
The Monk (Keşiş), 2002
2002 yılında gizem komedi türünde yayınlanan “Keşiş” dizisi Adrian Monk isimli bir polis memurunun eşi öldükten sonra işini kaybetmesi ve sonrasında özel bir dedektif olarak çalışmaya başlamasını konu edinmektedir. Adrian karakteri birkaç sıra dışı özgül fobiye sahip olan bir bireyi canlandırmaktadır. Özellikle arılardan korkan Adrian, bu fobisi ile sütten ve güzel kadınlardan da korkmaktadır. Kurmaca bir yapım olmasından dolayı dizide Adrian adlı karakterin sahip olduğu fobiler yüzünden günlük hayatta karşılaştığı durumlar, arılardan tabana kuvvet kaçmak gibi, bir komedi unsuru olarak kullanılmış ve eğlenceli bir dille anlatılmaktadır.
Specific Phobia (Özgül Fobi), 2022
Kerris Dillon tarafından yayınlanan bu belgeselde özgül fobinin ne olduğu ve hangi kategorilere ayrıldığı anlatılmaktadır. Özgül fobinin belirtilerini ayrıntılı bir şekilde anlatan Dillon bir insanın özgül fobisi olup olmadığını anlamak için sahip olması gereken kriterleri de açıklamaktadır. Kişinin belli bir olaya veya nesneye karşı ani, kontrol edemediği bir kaygı veya korku duyması gerektiğinin altını çizen Kerris, örnek olarak uçmak, bıçak ve kan görmek gibi örnekler vermektedir. Buna ek olarak, bireyin bu kaygı ile baş etmek için kendisinde o kaygıyı yaratan durumdan veya nesneden her ne pahasına olursa olsun kaçınmaya çalışacağını söylemektedir. Bu belgesel özgül fobiye sahip olan insanların, kendi fobileri ile nasıl başa çıkabileceklerine dair örnekleri görebileceği ve kendi fobilerinin belirtilerini daha iyi anlayabilecekleri faydalı bir içeriktir.
Phobia, Causes, Signs and Symptoms, Diagnosis and Treatment, 2021
Bu belgeselde fobinin tanımı ve fobi çeşitleri anlatılmaktadır. Belgeselde bir tür kaygı bozukluğu olarak tanımlanan fobi, belli bir nesne veya duruma karşı hissedilen aşırı korku ve kaygı olarak belirtilmektedir. Fobisi olan insanların yaklaşık yüzde yetmiş beşinin birden fazla fobiye sahip olduğu belirtilen belgeselde üç farklı fobi kategorisinden bahsedilmektedir (Medical Centric, 2021). Bu kategorilerden bir tanesini özgül fobi oluşturmaktadır. Özgül fobi belirli bir hayvan, doğal afet veya yaralanma gibi durumlara karşı hissedilen ve kontrol edilemeyen kaygıya sebep olan fobilerdir. Bu belgeselde bunlar arasında insanlarda en sık rastlanan özgül fobilere; örümcek korkusu, yılan korkusu ve yükseklik korkusu örnek olarak verilmektedir. Özgül fobiye müdahale yöntemlerinden de bahsedilen bu belgesel, özgül fobiye dair bilgi edinmek isteyen kişiler için faydalı bir kaynaktır.
Kaynaklar
Åhs, F., Rosén, J., Kastrati, G., Fredrikson, M., Agren, T., & Lundström, J. N. (2018). Biological preparedness and resistance to extinction of skin conductance responses conditioned to fear relevant animal pictures: A systematic review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 95, 430-437. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2018.10.017
Bandelow, B., Zohar, J., Hollander, E., Kasper, S., Moller, H. J., Zohar, J. ve Vega, J. (2008). World Federation of Societies of Biological Psychiatry guidelines for the pharmacological treatment of anxiety, obsessive-compulsive and post-traumatic stress disorders- first revision. World Journal of Biological Psychiatry, 9(4), 248-312. https://doi.org/10.1080/15622970802465807
Choy, Y., Fyer, A. J., & Lipsitz, J. D. (2006). Treatment of specific phobia in adults. Clinical Psychology Review, 27(3), 266-286. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2006.10.002
Coelho, C. M., & Wallis, G. (2010). Deconstructing acrophobia: physiological and psychological precursors to developing a fear of heights. Depression and Anxiety, 27(9), 864–870. https://doi.org/10.1002/da.20698
Curtis, G., Magee, W. J., Eaton, W. W., Wittchen, H., & Kessler, R. C. (1998). Specific fears and phobias. The British Journal of Psychiatry, 173(3), 212–217. https://doi.org/10.1192/bjp.173.3.212
Kaczkurkin, A. N., & Foa, E. B. (2015). Cognitive-behavioral therapy for anxiety disorders: an update on the empirical evidence. Dialogues in Clinical Neuroscience, 17(3), 337-346. https://doi.org/10.31887/dcns.2015.17.3/akaczkurkin
Kessler, R. C., Berglund, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. R. ve Walters, E. E. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593-602. https://doi.org/10.1001/archpsyc.62.6.593
LeBeau, R. T., Glenn, D., Liao, B., Wittchen, H., Beesdo-Baum, K., Ollendick, T., & Craske, M. G. (2010). Specific phobia: a review of DSM-IV specific phobia and preliminary recommendations for DSM-V. Depression and Anxiety, 27(2), 148-167. https://doi.org/10.1002/da.20655
Moriana, J. A., Gálvez-Lara, M., & Corpas, J. (2017). Psychological treatments for mental disorders in adults: A review of the evidence of leading international organizations. Clinical Psychology Review, 54, 29-43. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2017.03.008
Santiago, G. M. A. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. In American Psychiatric Association eBooks. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Wardenaar, K. J., Lim, C. C. W., Al-Hamzawi, A. O., Alonso, J., Andrade, L. H., Benjet, C., Bunting, B., De Girolamo, G., Demyttenaere, K., Florescu, S. E., Gureje, O., Hisateru, T., Hu, C., Huang, Y., Karam, E., Kiejna, A., Lepine, J. P., Navarro-Mateu, F., Browne, M. O., . . . De Jonge, P. (2017). The cross-national epidemiology of specific phobia in the World Mental Health Surveys. Psychological Medicine, 47(10), 1744-1760. https://doi.org/10.1017/s0033291717000174
Wittchen, H. U., Nelosn, C. B. ve Lachner, G. (1998). Prevalence of mental disorders and psychosocial impairments in adolescent and young adults. Psychological Medicine, 28, 109-126. https://doi.org/10.1017/s0033291797005928
Wolitzky-Taylor, K. B., Horowitz, J. D., Powers, M. B., & Telch, M. J. (2008). Psychological approaches in the treatment of specific phobias: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 28(6), 1021-1037. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2008.02.007