Empati

İzinsiz İçerik Kullanımı Hakkında Uyarı: Web sitemizde yer alan tüm yazılar ve içerikler, Dr. Burcu Büge’ye ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında koruma altındadır. Yazılarımızın tamamı telif hakkıyla korunmakta olup, herhangi bir şekilde çoğaltılması, dağıtılması, yayınlanması, kopyalanması veya üçüncü taraflarla paylaşılması için önceden yazılı izin alınması zorunludur. İzinsiz içerik kullanımı tespit edildiği takdirde, yasal yollara başvurulacak ve ilgili kişi ya da kurumlar hakkında hukuki işlemler başlatılacaktır. Bu kapsamda, içeriklerimizi kullanmak isteyen kişi veya kurumların, Dr. Burcu Büge’den yazılı izin talebinde bulunmaları gerekmektedir.

Empati

Empati, sözlükte eş duyum, duygudaşlık anlamlarını taşımaktadır (Tomanbay, 1999). Empati ile sempati kavramı zaman zaman birbirleriyle karıştırılmaktadır (Özbek, 2004). Yunanca sympatheia ya da Latince sympathia, kelimenin tam anlamıyla “birlikte” (syn) “acı çekmek” (pathos) anlamına gelmektedir (Wispe, 1986). Smith (1976) sempatiyi kişinin kendisini başkalarının durumuna koyarak onlar için bir şeyler hissetmesi olarak tanımlamıştır. Rogers’a (1975) göre empati, kendinin farkında olan bir bireyin, başka bir bireyin olumlu ve olumsuz deneyimlerini yargılamadan anlama çabasını ifade etmektedir. Bu duygular ve tepkiler, genellikle diğer kişi tarafından net bir şekilde anlaşılmaz, bu nedenle bu sürecin önemli bir yönü, empatik doğruluktur (Rogers, 1975). Wispe (1976) sempati ile empati arasında belli başlı ince farkların olduğunu ve bu farkları belirtmenin önemli olduğunu vurgulamıştır. Empatide benlik, anlamanın aracı olarak kullanılır ve kendi kimliğini asla kaybetmez (Wispe, 1976). Barrett-Lennard (1962) empati hakkında, duygular "diğerindedir” demiştir. Buna karşılık, sempati doğruluktan çok bağlanmayla ilgilidir ve benlik farkındalığı artırılmak yerine azaltılmaktadır. Empatide, empati kuran kişi diğer kişiye "uzanır," sempati durumunda ise sempati duyan kişi diğer kişi tarafından "etkilenir" (Barrett-Lennard, 1962). Empatide birey kendisini başkalarının yerine koyarken, sempati durumunda ise birey başkalarını kendisinin yerine koymaktadır (Rogers, 1975). Empatide, birey "sanki" o kişiymiş gibi davranırken sempatide ise birey o kişi olmaktadır (Macfie, 1959). Özetle, empati yapan kişi, karşısındakinin acısını ya da sevincini sanki kendisi yaşıyormuş gibi anlama çabasındadır ancak aynı zamanda o kişi olmadığının ve bu duyguların kendine ait olmadığının farkındadır. Buna karşın sempati, kişinin doğrudan karşısındaki kişinin duygularına kapıldığı, kendi varlığına dair farkındalığının azaldığı ve adeta kendi duyguları ile karşıdakinin duyguları arasındaki sınırın belirsizleştiği bir durumdur.

Hasgül ve Zengin’e (2019) göre empati, ilk olarak Theodore Lipps tarafından Almanca bir kelime olan einfühlung kavramının sanatın uyandırdığı duyguları tanımlaması için kullanılmış, sonrasında insanları anlama da bu kavrama dahil edilmiştir. 1909 yılına gelindiğinde Edward Titchener, eski yunanca bir kelime olan empathia kelimesini İngilizceye kazandırmıştır (Hasgül ve Zengin, 2019). Yunanca içini anlamına gelen “em” ve algılama anlamına gelen “pathia” kelimelerinin birleşiminden oluşur ve empathia kelimesi Türkçe dahil olmak üzere birçok dile aynı şekilde geçmiştir (Serpen ve Hasgül, 2015; Tuncay ve İl, 2009). Barker (1999), empatiyi bir bireyin karşısındaki bireyin duygu ve düşüncelerini fark ederek anlaması ve anladığını ona ifade etmesi olarak tanımlamaktadır. Trevithick (2009), empatiyi, başka bir kişinin duygu, düşünce, amaç̧ ve davranışlarını hissedebildiğimiz ve anlayabileceğimiz umuduyla kendimizi onun yerine koyma girişimi olarak açıklar. Dökmen (2011) ise empati kavramını ele alırken; empatik eğilim ve empatik beceri kavramlarına başvurmaktadır. Empatik eğilim kavramı empatinin duygu yönüyle ilişkilidir ve bireylerin empati kurma gücünü belirtmektedir; empatik beceri ise empati kurma durumunu belirtir ve daha çok mesleki bir kavram olarak ele alınabilir (Dökmen, 2011).

Psikolojide ise empati kavramını ilk olarak benmerkezci bakış açısından uzak bir kavram olarak Freud ele almıştır (Hasgül ve Zengin, 2019). Kendilik psikolojisi kurucusu Kohut (1959) ise danışan-uzman ilişkisinin önemli bir parçası haline gelen empati kavramını, duygulardan bağımsız olarak gözlem yapmak olarak değerlendirmiştir. Bunun yanında kişilerin empati düzeyini ölçmek için bazı ölçekler geliştirilmiştir. Truax (1967) tarafından geliştirilen Doğru Empati Ölçeği (Accurate Emphaty Scale) ile çok kısa danışan-danışman görüşmeleri incelenerek bile danışmanın empati düzeyi hakkında güvenilir bilgiler elde edilebilir. Empati hakkında geliştirilen bir diğer ölçek Jolliffe ve Farrington (2006) tarafından geliştirilen Temel Empati Ölçeği (Basic Emphaty Scale)’dir. Türkçe uyarlaması, Topçu ve arkadaşları (2010) tarafından yapılmıştır. Bu ölçek Jolliffe ve Farrington (2006) tarafından dört temel duygu olan korku, öfke, mutluluk ve üzüntü çerçevesinde empati düzeyini ölçmek için geliştirilmiştir.

 Empati kavramına psikopatoloji perspektifinden bakacak olursak APA’nın (2014) yayınladığı DSM-5’e göre psikopatolojik bozukluklar empati kuramama ile ilişkilendirilebilirler ve bunlardan birisi de Antisosyal Kişilik Bozukluğudur. DSM-5’e göre bir kişinin antisosyal kişilik bozukluğu olduğundan bahsedebilmek için en az 18 yaşında olması ve 15 yaşından beri başkalarının haklarını umursamayan ve çiğneyen bir davranış örüntüsü sergilemesi ve gerekmektedir (APA, 2014). Bir diğer empati kuramama ile ilişkili olarak değerlendirilen bozukluk ise Narsistik Kişilik Bozukluğudur (Yılmaz, 2020). Narsistik Kişilik Bozukluğu şikâyeti olan kişiler büyüklenir, sınırsız başarı, güç, zekâ, güzellik ya da yüce bir sevgi düşlemleriyle sürekli uğraş halindedirler, empati kuramazlar ve başkalarının duygu ve düşüncelerini anlamak istemezler (APA, 2014).

Freud (1958) ve Piaget’ye (1965) göre okul öncesi dönemde çocuklar egosantriktir ve empatik tepki verebilmek için yeterli bilişsel gelişimleri henüz sağlanmamıştır (Freud, 1958; Piaget, 1965). Piaget’nin (1965) gelişim teorisine göre, empatik tepki verebilmek için belirli bir bilişsel akıl yürütme yeteneği gerektiği için okul öncesi dönemdeki çocuklar empati becerisine sahip olmamaktadır. Bu yaş grubu çocukların tamamen bencil oldukları kastedilmemektedir. Burada vurgulanan onların bir durumu başkasının bakış açısından görme veya başkalarının duygularını ve ihtiyaçlarını fark etme konusundaki bilişsel yetersizlikleridir (Piaget, 1965). Ancak Eisenberg ve Lennon’un (1980) yaptığı bazı araştırmalarda elde edilen bulgular bu yaş aralığındaki çocukların benmerkezci olduğu fikri ile çelişmektedir. 4-5 yaş aralığındaki çocukların empatik becerilerinin değerlendirildiği araştırmada çocukların empatik becerileri ölçülmüş ve sonuçta Piaget’nin görüşünün tersine bu yaş çocuklarının empati kurabildikleri ve düşünüldüğü gibi benmerkezci olmadığı bulunmuştur (Eisenberg ve Lennon, 1980)

Sonuç olarak, empatinin herkes tarafından kabul edilen kesin ve net bir tanımı yoktur ancak Türkçede eş duyum olarak tanımlanmaktadır. Empati hakkında farklı psikologların farklı görüşleri vardır ve empati düzeyini ölçmek için çeşitli ölçekler geliştirilmiştir. Bunların yanında Antisosyal Kişilik Bozukluğu gibi bazı psikolojik bozukluklar DSM-5 Tanı Kriterleri kitabında empati kuramama ile ilişkilendirilmiştir.

Empati Hakkında Kitap Önerileri

Empati, David Howe

Otuz yılı aşkın klinik ve araştırma deneyiminin kullanıldığı bu kitap, empati kavramını derinlemesine inceleyen bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır. Empatiyi sadece bir duygu değil, ruh sağlığının temel bir unsuru olarak ele almakta ve bu kavramın nasıl geliştiğini, evrimsel, nörolojik, sosyal ve gelişimsel açılardan açıklamaktadır. Kitapta, empatinin yaş, cinsiyet, kişilik ve durum gibi faktörlere göre nasıl şekillendiği irdelenmektedir. Yazar, empatiyi anlamadan önce başkalarını anlamamız gerektiğini vurgulamakta, insan zihninin karmaşıklığını keşfetmek için derinlemesine bir yolculuğa çıkmamıza rehberlik etmektedir. Bu kapsamlı inceleme, empatiye dair yeni bir bakış açısı sunarken okurun, insan ilişkilerinde daha derin bir anlayış geliştirmesine yardımcı olmaktadır.

Empati: Neden Önemlidir ve Nasıl Geliştirilir, Roman Krznaric

Bu kitapta empatiyi hem bireysel hem de toplumsal düzeyde anlamaya yönelik bir keşfe çıkılmaktadır. Empatinin yalnızca başkalarının duygularını anlamak değil, aynı zamanda onların bakış açısını kavrayarak onlarla derin bir bağ kurmak olduğu vurgulanmaktadır. Empatiyi geliştirmenin bireyler ve toplumlar için nasıl dönüştürücü bir etkiye sahip olabileceği anlatılmaktadır. Ayrıca, empati eksikliğinin çatışmalara, toplumsal ayrışmalara ve yabancılaşmaya yol açtığı belirtilirken, empatiyi güçlendirmenin adalet, eşitlik ve sosyal bağları güçlendirmek için kritik olduğunu savunulmaktadır. Yazar, farklı yaşam deneyimlerine sahip insanlarla bağlantı kurma, dikkatle dinleme ve hayal gücünü kullanarak başkalarının duygusal dünyasına dair farkındalık geliştirme gibi yollarla empatiyi geliştirmek için pratik stratejiler sunmaktadır. Empatiyi yalnızca duygusal bir tepki olarak değil, sosyal ve etik bir sorumluluk olarak ele alarak okuyucuları daha empatik bireyler olmaya teşvik etmektedir.

Toplum Psikolojisi ve Empati, Nevzat Tarhan

Kitapta bireyden topluma ya da özelden genele bir yöntem izlenmektedir. Bireyin psikolojik sorunlarını ve tetikleyici nedenlerini toplumun nasıl değerlendirebileceği açıklanmaktadır. Yazar “bütün suçlular psikopatolojik bozukluğa mı sahiptir yoksa empati yoksunluğuna mı?” şeklinde sorular sorarak geçmiş ve günümüz toplumunu incelemekte ve bireysel ve toplumsal şiddet arasındaki ilişkiyi empati kavramı çerçevesinde değerlendirmektedir.

Sanatta ve Günlük Yaşamda İletişim Çatışmaları ve Empati, Üstün Dökmen

Kişilerarası iletişim hakkında bilgiler vererek başlayan kitap, çeşitli kültür ürünlerimizi psikolojik açıdan inceleyerek devam etmektedir. Yazar; kitabında iletişim çatışmasının ne olduğunu, etkili bir iletişim için nasıl bir ortam hazırlanması gerektiğini ve empatinin iletişimdeki önemini anlatmaktadır. Konu anlatımı, açıklamalar ve örnekler kullanarak okuyucuya vermek istediğini anlaşılır bir şekilde sunmaktadır. Kitabın ilk bölümleri ders niteliğinde olsa da dördüncü bölümden sonra daha akıcı bir şekilde ilerlemektedir. Sonuç kısmında ise yazar okuyucuya iletişim çatışmaları ve empati hakkında yeni kuramsal modeller sunmaktadır.

Empati Hakkında Film ve Dizi Önerileri

Freaky Friday (Çılgın Cuma), 2003

İlk olarak 1976 yılında çekilen bir filmdir. Aynı hikâye 2003 yılında yeniden çekilmiştir. Filmde birbirleri ile geçinemeyen ergenlik döneminde olan bir kız ve işine sıkı sıkıya bağlı annesi konu edilmektedir. Bir gün beraber yemek yerlerken tartışmaya başlarlar ve doğaüstü bir olay gerçekleşir. Ertesi sabah uyandıklarında kız annesinin bedeninde, annesi kızının bedeninde uyanmıştır. Birbirlerinin hayatını deneyimleyen Anna ve Tess, önceki anlayışsızlıklarının yerine, karşılıklı empati geliştirmeye başlarlar. Anna, annesinin zorlayıcı iş hayatı ve onun hayal kırıklıkları hakkında daha fazla şey öğrenirken, Tess de kızının gençlik sorunlarını ve isteklerini daha iyi kavrar. Film, kişilerin bir başkasının perspektifinden bakarak, kendi önyargılarından ve yanlış anlamalarından nasıl arınabileceğini göstermektedir.

Mucize, 2017

R. J. Palacio'nun aynı adlı romanından uyarlanan bir dram filmidir. Film, doğuştan yüzünde ciddi bir deformasyon olan bir çocuğun, dünyaya ve okula adaptasyon sürecini anlatır. Augie’nin, genetik bir hastalık nedeniyle yüzünde büyük deformasyonlar vardır. Başlangıçta, evde annesi ve babasıyla birlikte yaşamaktadır, ancak ailesi onun okul hayatına başlamak zorunda olduğuna karar verir. Augie'nin okula başlaması hem onun hem de ailesinin büyük bir zorlukla karşılaşmasına neden olur. Augie'nin yüzü, başkaları tarafından sıklıkla garip ve korkutucu bulunur. Film, başkalarının duygusal durumlarına empatiyle yaklaşmayı ve görünüşlerin ötesine bakmayı öğütler. Augie'nin ailesi ve arkadaşları, farklılıkları kabul etmek ve birbirlerinin durumlarını anlamak için çaba gösterirler. Film, insanları görünüşlerine bakarak yargılamamanın önemini anlatırken, empati, kabul ve sevgi gibi değerleri ön plana çıkarır. Augie'nin hayatı, insanları dışlamak yerine, onları anlamak ve sevmek için çaba göstermek gerektiğini gösterir.

Can Dostum, 2011

Bu Fransız filminde zengin felçli bir aristokrat olan Philippe ile onun bakıcısı Driss’in hikayesi anlatılır. Driss, Philippe'nin bakıcısı olarak işe başlar, ancak başlangıçta sadece işten çıkarılmamak için bu görevi kabul eder ve Philippe'nin durumunu anlamaktan oldukça uzaktır. Zamanla, Driss'in Philippe'ye karşı geliştirdiği empati, ikili arasında güçlü bir bağ kurulmasını sağlar. Driss, Philippe'nin felçli bedeni ve zengin yaşam tarzı karşısında herhangi bir aşağılayıcı tutum takınmaz. Tam tersine, Philippe'nin insan olarak değerini anlar ve onunla samimi, dürüst bir ilişki kurar. Driss'in bu tavrı, Philippe'nin de kendi hayatındaki engelleri daha iyi kabul etmesine ve farklı bir perspektiften bakmasına yardımcı olur. Film, iki farklı dünyadan gelen karakterin birbirlerine empati göstererek, hayatlarındaki zorlukları ve engelleri aşmalarını anlatır.

Bitirim Karınca, 2006

Animasyon olan bu film başkalarıyla empati kurma ve yardımlaşmayı konu almaktadır. Yaşadığı yerde diğer çocuklar tarafından dışlanan Lucas, hırsını karıncalardan almakta ve karıncaların üstüne basıp yuvalarını bozmaktadır. Bir gün karıncalardan biri bir iksir geliştirir ve Lucas bu iksir sayesinde karıncalar ile aynı boyutta olur. Karıncalar ile aynı boyuta gelen Lucas, hatalarını fark eder, karıncalar ile empati kurar ve karıncaların hayatlarını kolaylaştırmak için onlara yardım eder.

Atypical, 2017-2021

Bu dizi, otizm spektrumundaki genç bir birey olan Sam Gardner’ın hayatını ve sosyal ilişkilerini konu alarak empati kavramını derinlemesine işler. Sam’in toplumla, ailesiyle ve arkadaşlarıyla olan etkileşimleri, onun dünyayı nasıl algıladığı ve çevresindekilerin onun farklılıklarına nasıl tepki verdiği üzerinden gelişmektedir. Sam, sosyal ipuçlarını anlamakta zorlanırken, ailesi ve çevresi de onun ihtiyaçlarına göre empati göstermeyi öğrenir. Özellikle annesi ve babası, Sam’in bağımsızlık arayışını desteklerken onun zorluklarını içselleştirir ve kendi bakış açılarını genişletirler. Dizi, izleyiciyi Sam’in benzersiz dünyasına davet ederken, farklılıklarla baş etmenin ve bu farklılıklara anlayışla yaklaşmanın önemini vurgulamaktadır. Empati, yalnızca Sam’in çevresi için değil, izleyici için de kilit bir kavram haline gelir; çünkü dizi, otizm spektrumunda olmanın getirdiği zorluklara, duygusal mücadelelere ve Sam’in içsel dünyasına dair farkındalık kazandırır.

Mindhunter, 2017-2019

Dizi, eski FBI ajanı John Douglas tarafından yazılan Mindhunter: Inside FBI Elite Serial Crime Unit kitabından uyarlanmıştır. Davranış bilimleri departmanında çalışan iki FBI ajanının ileride işlenebilecek olan cinayet suçlarını daha iyi değerlendirebilmek için ünlü seri katillerle yaptığı görüşmeler ele alınmaktadır. Görüşülen tüm seri katillerin sahip olduğu psikolojik bozukluklar ve yaşadıkları tetikleyici yaşam deneyimlerini kendi ağızlarından anlattığı görülmektedir. Görüşmeler esnasında FBI ajanlarının seri katillere davranışlarından empati kavramının önemi anlaşılmaktadır.

The Good Place, 2016-2020

Dizi, öbür dünyada, "İyi yer" olarak bilinen bir cennette geçen hikâyeyi anlatır. Baş karakter Eleanor Shellstrop, yanlış bir şekilde bu cennete kabul edilmiştir ve burada yaşamaya başlar. Ancak, zamanla, Eleanor mükemmel bir yer olan cennetteki yerini hak etmediğini fark eder ve kendi içsel dönüşümünü başlatır. Bu süreç, başkalarının yaşamlarını ve duygularını anlamak, kendini geliştirmek ve empati kurmak üzerine yoğunlaşır. Dizi, karakterlerin birbirlerinin farklılıklarına nasıl empatiyle yaklaşması gerektiğini vurgular. Özellikle, Chidi ve Tahani gibi karakterlerin, başlangıçta yalnızca kendilerini düşünmeleri, zamanla başkalarını anlamaya ve onlara yardım etmeye yönelik bir evrim geçirir. 

Kaynakça

Amerikan Psikiyatri Birliği. (2014). Ruhsal bozuklukların tanısal ve istatistiksel el kitabı, DSM-5 tanı ölçütleri başvuru el kitabı. Hekimler Yayın Birliği.

Barker, R. L. (1999). The social work dictionary. NASW Press.

Barrett-Lennard, G. T. (1962). Dimensions of therapist response as causal factors in therapeutic change. Psychological Monographs: General and Applied, 76(43), 1-36. https://doi.org/10.1037/h0093918

Dökmen, Ü. (2011). Sanatta ve günlük yaşamda iletişim çatışmaları ve empati. Remzi Kitabevi.

Eisenberg, N. ve Lennon, R. (1980). Alturism and the assesment of empathy in the preschool years. Child Development, 51(2), 552-557. https://doi.org/10.2307/1129290 

Freud, S. 1958. Civilization and its discontents. Doubleday Anchor Book.

Hasgül, E. ve Zengin, O. (2019). Türk toplumunda empatinin ve empatik becerinin artırılmasında empati eğitim programlarının etkililiği: Meta-analiz çalışması. OPUS International Journal of Society Researches, 11(18), 2404-2421. https://doi.org/10.26466/opus.548309

Jolliffe, D. ve Farrington, D. P. (2006). Development and validation of the Basic Empathy Scale. Journal of Adolescence, 29(4), 589–611. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2005.08.010

Kabaş, S. (2018, Ağustos). Ego ve Empati Savaşı [Video]. TED Konferansları. https://youtu.be/eAkPs5vlet8?si=a46Cksvk4XUHZEvb

Kohut, H. (1959). Introspection, empathy, and psychoanalysis: An examination of the relationship between mode of observation and theory. Journal of the American Psychoanalytic Association, 7(3), 459-483. https://doi.org/10.1177/000306515900700304

Macfie, A. L. (1959). The individual in society: Papers on Adam Smith. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315016528

Özbek, M. F. (2004). Toplumsal yaşamda empati. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi, 1(1), 1-16.

Piaget, J. 1965. The moral judgment of the child. Free Press.

Rogers, C. R. (1975). Empathic: An unappreciated way of being. The Counseling Psychologist, 5(2), 2-10. https://doi.org/10.1177/001100007500500202

Serpen, A. ve Hasgül, E. (2015). Sosyal hizmet uygulamalarında empatinin önemi ve yardım ilişkisi üzerindeki etkisi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 15(35), 37-52.

Smith, A. (1976). The theory of moral sentiments. Liberty Classics.

Tomanbay, İ. (1999). Sosyal çalışma sözlüğü. Selvi Yayınları.

Topçu, Ç., Erdur Baker, Ö. ve Çapa Aydın, Y. (2010). Turkish adaptation of basic empathy scale: Validity and reliability study. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 4(34), 174-182.

Trevithick, P. (2009). Social work skills: A practice handbook. Open University Press.

Truax, C. B. (1967). A scale fort he rating of accurate emphaty. C. R. Rogers, E. T. Gendlin, D. J. Kiesler ve C. B. Truax (Ed.), The therapeutic relationship and ıts ımpact: a study of psychotherapy with schizophrenics (s. 555-568) içinde. University of Wisconsin Press.

Tuncay, T. ve İl, S. (2009). Sosyal hizmet uygulamasında empatiyi yeniden düşünmek. Toplum ve Sosyal Hizmet, 20(2), 39-56.

Wispé, L. (1986). The distinction between sympathy and empathy: To call forth a concept, a word is needed. Journal of Personality and Social Psychology, 50(2), 314-321. https://doi.org/10.1037/0022-3514.50.2.314

Yılmaz, H. (2020). Empati ile narsizim arasındaki ilişkide bencilliğin aracı rolü. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 48, 37-60. https://doi.org/10.9779/pauefd.526742