İzinsiz İçerik Kullanımı Hakkında Uyarı: Web sitemizde yer alan tüm yazılar ve içerikler, Dr. Burcu Büge’ye ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında koruma altındadır. Yazılarımızın tamamı telif hakkıyla korunmakta olup, herhangi bir şekilde çoğaltılması, dağıtılması, yayınlanması, kopyalanması veya üçüncü taraflarla paylaşılması için önceden yazılı izin alınması zorunludur. İzinsiz içerik kullanımı tespit edildiği takdirde, yasal yollara başvurulacak ve ilgili kişi ya da kurumlar hakkında hukuki işlemler başlatılacaktır. Bu kapsamda, içeriklerimizi kullanmak isteyen kişi veya kurumların, Dr. Burcu Büge’den yazılı izin talebinde bulunmaları gerekmektedir.
Epigenetik, hangi genlerin aktif veya pasif olacağını belirleyen, DNA dizisinde değişiklik olmadan gerçekleşen kalıcı veya geçici değişiklikleri inceler (Inbar‐Feigenberg ve ark., 2013). Bayarsaikhan ve arkadaşlarına (2026) göre, DNA’mız sayesinde biyolojik yapımız hakkında pek çok bilgi elde edilebilse de son yirmi yılda yapılan çalışmalar sonucunda her şeyin DNA dizisindeki farklılıklarla tek başına açıklanamayacağı anlaşılmıştır. Yapılan çalışmalarda canlı bir organizmanın yaşamını sürdürmesi için çevresel olaylara tepki vermesi gerektiğinden canlının gen ifadelerinde değişiklikler görüldüğü ve bu genlerin ifadelerinde oluşan değişikliklere genler üstü genetik anlamına gelen “epigenetik” dendiği belirtilmiştir (Talarico ve ark., 2024). Epigenetik değişiklikler bir genin aktifleşmesine veya sessizleşmesine sebep olabilirler ve bu değişikliklerin oldukça dengeli ve kalıcı olduğu belirtilmiştir (Li, 2020).
Nestler ve arkadaşlarına (2016) göre, stres, travma, sosyal çevre gibi psikolojik ve çevresel faktörler, epigenetik mekanizmalar aracılığıyla gen ifadesini değiştirir. Bu değişiklikler, bireyin psikolojik dayanıklılığını, ruh sağlığını ve psikiyatrik hastalıklara yatkınlığını etkiler. Geçmiş çalışmalar, epigenetik değişikliklerin yetişkinlik döneminde gen ifadesinin dinamik kontrolünde rol oynadığını göstermiştir. Bu doğrultuda, psikiyatrik bozukluklarda meydana gelen epigenetik düzenlemelerin sağlıklı bireylerle olan farklılıkları araştırma konusu olmuştur (Yuan ve ark., 2023). Stresin depresyon gelişiminde önemli bir etken olduğu ve stresli yaşam olaylarının duygudurum bozukluklarını ortaya çıkarabileceği görülmüştür (Ding ve Dai, 2019). Erken dönemde yaşanan stresli deneyimlerin, stres hormonlarını algılayan glukokortikoid genini epigenetik yollarla şekillendirebildiği bilinmektedir. Bu durum, kişinin yetişkinlikte stresle baş etme kapasitesini bozarak psikiyatrik rahatsızlıklara yakalanma riskini artırmaktadır (De Kloet ve ark., 2005).
Spierling ve arkadaşlarına (2018) göre, bebeğin sosyo-duygusal ve psikososyal gelişimi açısından birincil bakım vereni ile kurduğu ilişki ve bağlanma bağı kritik bir öneme sahiptir. Yenidoğan bir bebeğin kendisine bakım veren kişiyle sağlıklı bir bağlanma ilişkisi kuramaması durumunda stres sistemlerinin olumsuz etkilendiği ve bu durumun fizyolojik regülasyon ile beyin gelişimi üzerinde kalıcı etkiler bıraktığı görülmüştür (Bourne ve ark., 2022). Epigenetiğe madde bağımlılığı açısından bakıldığında; beynin ödül bölgelerinde yaşanan gen ifadesi değişimlerinin bağımlılığın gelişmesinde ve sürdürülmesinde rol oynadığı, yapılan çalışmalarda ise bu gen ifadelerinin epigenetik modifikasyonlar aracılığıyla manipüle edilebileceği veya geri döndürülebileceği gösterilmiştir (Hamilton ve Nestler, 2019). Zhang ve arkadaşları (2022), kuşaklararası olarak aktarılan çocukluk çağı travmaları ile ebeveyn pratiklerinin, aile içinde açıkça ifade edilmeyen veya davranışsal olarak yansıtılmayan dinamikler aracılığıyla şekillendiğini belirtmiştir. Ebeveynlerin travmatik deneyimlerinin ise davranışsal epigenetik üzerinde belirleyici bir rol oynayabildiği gösterilmiştir (Gapp ve ark., 2016). Bu bağlamda Yehuda ve Lehrner’in (2018) araştırmalarına göre, doğum sonrası annelik bakımı ve gebelik sırasında annenin stres yaşaması gibi faktörlerin, yavruların erken yaşta stresle karşılaşmasına neden olabileceği bulunmuştur. Strese bağlı epigenetik değişikliklerin yaşamın erken dönemlerinde meydana geldiği ve bireyin yaşam boyu savunmasızlığını veya sonraki stresli olaylara karşı direncini belirlemeye yardımcı olduğu görülmüştür (Nestler, 2014). Epigenetik çalışmalarla elde edilen bilgiler, insan davranışı ve psikiyatrik bozukluklar ile ilgili önemli ipuçları vermekte, çeşitli psikiyatri ve psikoloji okullarının davranış̧ ve psikopatoloji ile ilgili sunduğu bilgileri tamamlamaktadır (Yuan ve ark., 2023). Özetle, erken yaşam döneminden itibaren maruz kalınan çevresel ve sosyal deneyimlerin, DNA dizisini değiştirmeksizin gen ifademizde kalıcı etkiler yaratabildiği görülmüştür ve yapılan çalışmalar, bu epigenetik değişimlerin uzun ömürlü olabileceğini, ancak zenginleştirilmiş çevre veya farmakolojik yöntemler gibi dış müdahalelerle geri döndürülebileceğini göstermektedir (Turecki ve ark., 2014).
Sonuç olarak, biyolojik yapımızın ve gelişimimizin yalnızca kalıtsal DNA dizilimiyle sınırlı olmayabileceği, epigenetik mekanizmaların çevre ile genlerimiz arasında dinamik bir köprü kurabileceği düşünülmektedir. Erken yaşam döneminde kurulan bakım veren ilişkisi, maruz kalınan stres veya ebeveynlerin geçmiş travmatik deneyimleri gibi çeşitli çevresel etkenlerin, genlerimizin aktifleşme veya sessizleşme süreçlerini etkileyebileceği belirtilmektedir. Bu süreçlerin bireyin yetişkinlik dönemindeki stresle baş etme becerileri, ruh sağlığı yatkınlığı ve genel psikolojik dayanıklılığı ile ilişkili olabileceği öngörülmektedir. Bununla birlikte, bazı epigenetik değişimlerin dinamik olduğunun gösterilmesi, olumsuz çevresel etkilerin veya geçmiş travmaların mutlak bir biyolojik kader olmayabileceğine işaret etmektedir. Nitekim zenginleştirilmiş çevre, olumlu sosyal deneyimler ve hedefli müdahalelerle bu mekanizmaların biyolojik olarak yeniden düzenlenebileceğine dair bulgular mevcuttur. Sonuç olarak epigenetik, insan davranışını ve psikolojisini anlamada önemli bir perspektif sunarken, gelecekteki koruyucu ve tedavi edici yaklaşımların geliştirilmesine de katkı sağlama potansiyeli taşımaktadır.
Epigenetik ve Psikoloji Hakkında Kitap Önerileri
Seninle Başlamadı, Mark Wolynn
Kitap, bireyin bugün yaşadığı açıklanamayan kaygı, korku ve duygusal tıkanıklıkların kökenini epigenetik ve kuşaklararası travma aktarımı perspektifinden ele alan popüler bir yaklaşımdır. Geleneksel psikolojik yaklaşımların aksine sorunları yalnızca bireysel yaşantılarla sınırlamayan yazar; DNA dizilimimiz değişmese bile atalarımızın maruz kaldığı yas, göç, şiddet veya erken kayıp gibi ağır stres faktörlerinin genlerin işleyiş biçimini (gen ifadesini) değiştirdiğini ve bu biyolojik stres tepkilerinin nesiller boyunca aktarılabileceğini öne sürmektedir. Wolynn, sinir sistemine kodlandığını iddia ettiği bu miras kalan travmaları çekirdek dil haritası ve geliştirdiği farkındalık teknikleriyle gün yüzüne çıkarmayı hedefler. Yazar ayrıca, bu epigenetik değişimlerin mutlak bir kader olmadığını, kaynağıyla yüzleşilen ve anlamlandırılan deneyimlerin güvenli bağlar ile içgörü yoluyla biyolojik düzeyde de onarılabileceğini savunmaktadır.
Kesintiye Uğrayan Çocukluk, Donna Jackson Nakazawa
Bu kitap, erken dönem çocukluk çağı olumsuz yaşantılarının yetişkinlikteki otoimmün hastalıklar, kronik ağrılar ve duygu durum bozuklukları üzerindeki biyolojik ve psikolojik etkilerini inceleyen çarpıcı bir kaynaktır. Yazar; çocuklukta maruz kalınan kronik stresin gelişmekte olan sinir, bağışıklık ve epigenetik sistemlerin yapısını nasıl değiştirdiğini ve bedenin travmayı hücresel düzeyde nasıl bir hafızaya dönüştürdüğünü güncel nörobiyolojik araştırmalar ışığında açıklar. Eser, yalnızca erken yaşam travmalarının yıkıcı biyofizyolojik izlerini ortaya koymakla kalmaz; aynı zamanda nöroplastisite, güvenli bağlanma, farkındalık pratikleri ve somatik farkındalık gibi yöntemlerle sinir sistemini yeniden dengelemenin ve iyileşmenin mümkün olduğunu gösteren umut verici bir rehber sunar.
Nature via Nurture: Genes, Experience, and What Makes Us Human, Matt Ridley
Bu kitap, genetik ve çevrenin insan gelişimindeki karmaşık etkileşimini incelemektedir. Kitap, insan doğasını anlamaya yönelik "doğa mı, yetiştirme mi?" tartışmasının artık yanlış bir ikilem olduğunu savunuyor ve bu iki faktörün ayrılmaz bir şekilde birbiriyle bağlantılı olduğunu öne sürüyor. Ridley, genlerin yalnızca sabit bir yapı olmadığını, aynı zamanda çevresel faktörlerle şekillenen dinamik bir sistem olduğunu açıklamaktadır. Yani genlerimiz, çevresel etkilerle "açılıp kapanabilir" ve bu süreç, kim olduğumuzu ve nasıl davrandığımızı belirlemede kritik bir rol oynar. Ridley, bu fikirleri desteklemek için bilimsel araştırmalara, tarihsel olaylara ve ilgi çekici hikâyelere başvurur. İnsan zekâsı, dil yeteneği, ahlaki değerler ve hatta kültürel farklılıkların, genetik eğilimlerin çevresel faktörlerle nasıl etkileşime girdiğiyle açıklanabileceğini tartışır. Kitabın Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Epigenetik Devrimi, Nessa Carey
Yazar, epigenetik alanındaki devrim niteliğindeki keşifleri ve bu bulguların biyoloji, kalıtım ve hastalıklar hakkındaki anlayışımızı nasıl dönüştürdüğünü keşfetmektedir. Kitap, çevresel faktörlerin, yaşam tarzı seçimlerinin ve dışsal etkilerin genetik yapıdaki değişiklikler yapmadan, gen ekspresyonunu nasıl değiştirebileceğini açıklamaktadır. Bu, genetik mirasın sadece DNA dizilimiyle belirlendiği geleneksel anlayışı sorgular. Kitap, epigenetiğin kişiselleştirilmiş tıp, psikiyatri ve kanser tedavisi gibi alanlardaki etkilerini de ele almaktadır. Epigenetik mekanizmalarının, hastalıkların tanı, önleme ve tedavi yöntemlerinde yeni yollar sunabileceğini vurgular.
Beden Kayıt Tutar, Bessel A. Van Der Kolk
Bu kitap, travmatik yaşantıların insan beyni, sinir sistemi ve bedeni üzerindeki kalıcı etkilerini zengin vaka örnekleriyle açıklayan temel bir başvuru kaynağıdır. Uzun yıllar travma mağdurlarıyla çalışan yazar; geleneksel konuşma terapilerinin travmanın bedensel ve nörobiyolojik boyutunu çözümlemede tek başına neden yetersiz kalabildiğini ortaya koyarak beyin, zihin ve beden etkileşimini merkeze alan bütüncül bir iyileşme modeli sunar. Kitapta amigdala, hipokampus ve prefrontal korteks gibi beyin bölgelerinin çalışma mekanizmaları ile stres yanıt sistemleri anlaşılır bir dille aktarılırken, çevresel stresin biyolojik sistemler ve genetik yatkınlıklar üzerindeki dolaylı yansımalarına da değinilmektedir.
Epigenetik -Deneyimler Kalıtımla Nasıl Aktarılır?, Bernhard Kegel
Epigenetiğin temel kavramlarını açıklayarak genetik mirasın ötesinde nasıl bilgi aktarılabileceğine dair önemli bir anlayış sunmaktadır. Kitap, doğuştan gelen genetik özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasının yanı sıra, yaşam deneyimlerinin de biyolojik düzeyde nasıl miras bırakılabileceğini araştırmaktadır. Bu süreç, DNA diziliminde bir değişiklik yapmadan, çevresel faktörlerin ve bireysel deneyimlerin kalıtımsal özellikleri nasıl etkileyebileceğini açıklamaktadır. Kegel, epigenetik programları ve bunların genlerin açılıp kapanmasını sağlayan mekanizmaları ayrıntılı bir şekilde ele alırken, biyolojik süreçlerin anlaşılmasını kolaylaştırmak için karmaşık konuları basitleştirmektedir.
Epigenetics: How Environment Shapes Our Genes, Richard C. Francis
Genetik yapımızın sabit olmadığını ve çevresel faktörlerin genlerimizin nasıl ifade edileceğini şekillendirebileceğini ayrıntılı bir şekilde ele alan bu kitabın Türkçe çevirisi bulunmamaktadır. Eser, epigenetik mekanizmaların temel prensiplerini açıklayarak, genetik materyalin nasıl düzenlendiğini ve değiştiğini incelemiştir. Kitap, diyet, stres, toksinler ve sosyal ilişkiler gibi çevresel etmenlerin bireyin epigenomunu nasıl etkileyebileceğini ve bu etkilerin yaşam boyunca nasıl sürdürülebileceğini vurgulamıştır. Ayrıca, bu bilim dalının modern tıpta nasıl kullanıldığını, bozuklukların iyileştirilme sürecinde ve önlenmesinde epigenetik bilgilerin nasıl uygulanabileceğini tartışmıştır. İnsan sağlığını ve davranışını anlamada epigenetiğin getirdiği yeni perspektifleri sunarken, genetik ve çevre arasındaki karmaşık ilişkiyi açıklığa kavuşturmuştur. Kitabın Türkçe çevirisi bulunmamaktadır.
Epigenetik ve Psikoloji Hakkında Film, Dizi, Belgesel ve Eğitim Video Önerileri
Doğal Olmayan Seçilim (Unnatural Selection), 2019
Dört bölümden oluşan bu mini belgesel dizisi; CRISPR ve gen düzenleme teknolojilerinin kalıtsal hastalıkları tedavi etme, insan biyolojisini yeniden şekillendirme ve hatta türlerin kaderini değiştirme potansiyelini tüm boyutlarıyla ele alır. Yapım, laboratuvar ortamındaki bilim insanlarından kendi bedeninde deneyler yapan biyo-hacker’lara, görme yetisini geri kazanmak isteyen hastalardan genetik müdahalelerle doğacak bebeklerin ebeveynlerine kadar uzanan geniş bir yelpazeyi odakta tutar. Genetik müdahalelerin maliyeti, erişilebilirliği ve doğanın dengesine olası etkileri üzerinden derin biyoetik sorular soran dizi, genetiğin salt biyolojik bir mekanizma olmadığını; psikolojik umutlar, varoluşsal kaygılar ve toplumsal eşitsizliklerle iç içe geçen çok katmanlı bir gerçeklik olduğunu gözler önüne serer.
Genlerimizdeki Hayalet (The Ghost in Our Genes), 2005
BBC Horizon yapımı olan bu belgesel, epigenetik alanının temel bulgularını ve çevresel faktörlerin gen ifadesi üzerindeki olası etkilerini bilim dünyasından araştırmacılar eşliğinde ele alır. Yapım, bireyin kaderinin yalnızca sabit DNA dizilimiyle belirlendiği yönündeki klasik anlayışı sorgulayarak ataların maruz kaldığı kıtlık, yoğun çevresel stres veya toksinlerin genlerin çalışma mekanizmalarında değişiklikler yaratabileceğini ve bu biyolojik izlerin sonraki kuşaklara aktarılabileceğine dair hipotezleri inceler. Tarihsel veriler (Överkalix çalışması) ve hayvan modelleri üzerinden ilerleyen belgesel; yaşam tarzı, beslenme alışkanlıkları ve çevresel stresörlerin yalnızca bireyin değil, potansiyel olarak gelecek nesillerin sağlık ve biyolojik yatkınlıkları üzerinde de rol oynayabileceği fikrini bilimsel tartışmalar eşliğinde izleyiciye sunar.
This Is Us, 2016-2022
Bir ailenin farklı kuşaklar boyunca yaşadığı kayıpları, kronik stres unsurlarını, bağımlılıkları ve depresyon eğilimlerini işleyen yapımda, doğrudan "epigenetik" kavramına yer verilmese de stresin, travmaların ve sosyal çevrenin ruh sağlığı üzerindeki etkileri derinlemesine ele alınmaktadır. Yapım, bireyin psikolojik profilini yalnızca sabit bir genetik mirasla açıklayan anlayışın ötesine geçerek aile içi dinamiklerin, erken çocukluk deneyimlerinin ve dışsal stresörlerin bireysel yatkınlıkları nasıl dönüştürebileceğini göstermesi bakımından epigenetik açıdan yorumlanabilecek psikososyal temalar sunmaktadır. Epigenetik literatüründe, yoğun ve kronik stres deneyimlerinin gen ifadesinin işleyiş biçiminde değişiklikler yaratarak duygu durum bozukluklarına yatkınlığı etkileyebileceği tartışılmaktadır. Bu doğrultuda dizide işlenen nesiller arası aktarımlar, aile içi travmalar ve çevresel tetikleyiciler, biyolojik yatkınlıklar ile çevresel deneyimlerin karşılıklı etkileşimini anlamlandırmak için güçlü bir kavramsal paralellik ve yorumlama zemini oluşturmaktadır.
Sıradan İnsanlar (Ordinary People), 1980
Aile içinde yaşanan trajik bir kaybın ardından derin suçluluk ve yoğun stres yaşayan bir gencin psikiyatrik tedavi ve iyileşme sürecini işleyen Ordinary People, doğrudan epigenetik terimini anmasa da stresin, travmaların ve sosyal çevrenin ruh sağlığı üzerindeki dönüştürücü etkisini inceler. Film, aile içi dinamiklerin, erken yaşam koşullarının ve kronik stresin bireyin psikolojik dayanıklılığı üzerindeki rolünü yansıtması bakımından epigenetik açıdan yorumlanabilecek psikososyal temalar sunmaktadır. Ağır stres faktörlerinin nörobiyolojik sistemler ve gen ifadesi üzerindeki etkilerine dair epigenetik yaklaşımlar, filmdeki karakterin baş etme mekanizmalarını anlamlandırmada teorik bir bakış açısı sunar. Bu bağlamda anlatı, kronik stresin duygu durum mekanizmaları üzerindeki yıpratıcı etkileri ve çevresel yaşantıların biyolojik yatkınlıklarla dinamik etkileşimini değerlendirmek için uyumlu bir kavramsal çerçeve sağlamaktadır.
TEDx Talks - Courtney Griffins: Epigenetik ve Genlerimizin Etkisi Altında
Bu TEDx konuşmasında, “doğaya karşı yetiştirme” tartışmasına yeni bir boyut kazandırılarak bu dinamiğe üçüncü bir faktör ekleniyor: Epigenetik. Bu kavram, çevresel koşulların DNA kodunun kendisini değiştirmeden genlerin okunuşunu nasıl değiştirdiğinin açıklanmasını sağlıyor. Griffins bu durumu açıklamak için aynı DNA’yı ve benzer ev ortamını paylaşan ikizleri örnek veriyor. İkizlerden birinde astım veya otizm gibi hastalıklar görülürken diğerinin hiç etkilenmemesi, genetiğin her şeyi açıklamakta yetersiz kaldığını gösteriyor. Bu noktada devreye giren epigenetik mekanizmalar, DNA etrafına sarılan histon proteinlerinin bir anahtar gibi çalışmasını sağlıyor. Histon proteinleri DNA’yı sardığında, genin okunması engelleniyor, gevşediklerinde ise gen okunur hale geliyor. Bu açma/kapama mekanizması aynı genetik koda sahip iki hücrenin neden birbirinden farklı okunduğunu açıklıyor. Konuşmada aynı zamanda birçok epigenetik işaretin hamilelik sırasında bırakılabildikleri gibi hamilelikten sonra da bırakılabildiklerinden bahsediliyor. Anneleri tarafından iyi bakılan fare yavrularının, yetişkinlikte strese karşı daha dayanıklı hale gelmeleri bunun çarpıcı bir örneği. Dahası, epigenetik değişiklikler nesiller boyunca aktarılabiliyor. Ancak DNA’nın aksine epigenetik etkiler tersine çevrilebilir nitelikte. Bilim insanları günümüzde bu esnekliği çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanmaya başladılar. Örneğin, FDA onaylı ilaçlar susturulan tümör baskılayıcı genlerin tekrar açılmasını sağlayarak kanserle mücadele için kullanılıyor.
Kaynakça
Bayarsaikhan, M., Boyle, M. J., Demers, P. V., Habeck, E. W., Romeyer-Dherbey, J. H., Silverman, S. ve Massilani, D. (2026). Ancient DNA and Human Physiology. Physiology (Bethesda, Md.). https://doi.org/10.1152/physiol.00047.2025
Bourne, S. V., Korom, M. ve Dozier, M. (2022). Consequences of inadequate caregiving for children’s attachment, neurobiological development, and adaptive functioning. Clinical Child and Family Psychology Review, 25(1), 166-181. https://doi.org/10.1007/s10567-022-00386-4
Carey, N. (2011). The epigenetics revolution: How modern biology is rewriting our understanding of genetics, disease and inheritance. Columbia University Press.
De Kloet, E. R., Joëls, M. ve Holsboer, F. (2005). Stress and the brain: From adaptation to disease. Nature Reviews Neuroscience, 6(6), 463-475. https://doi.org/10.1038/nrn1683
Ding, Y.-Q. ve Dai, J. (2019). Advance in stress for depressive disorder. Advances in Experimental Medicine and Biology, 1180, 147-178. https://doi.org/10.1007/978-981-32-9271-0_8
Francis, R. C. (2012). Epigenetics: How environment shapes our genes. National Geographic Books.
Gapp, K., Bohacek, J., Grossmann, J., Brunner, A. M., Manuella, F., Nanni, P. ve Mansuy, I. M. (2016). Potential of environmental enrichment to prevent transgenerational effects of paternal trauma. Neuropsychopharmacology, 41(11), 2749-2758. https://doi.org/10.1038/npp.2016.87
Hamilton, P. J. ve Nestler, E. J. (2019). Epigenetics and addiction. Current Opinion in Neurobiology, 59, 128-136. https://doi.org/10.1016/j.conb.2019.05.005
Inbar-Feigenberg, M., Choufani, S., Butcher, D. T., Roifman, M. ve Weksberg, R. (2013). Basic concepts of epigenetics. Fertility and Sterility, 99(3), 607-615. https://doi.org/10.1016/j.fertnstert.2013.01.117
Kegel, B. (2022). Epigenetik: Deneyimler kalıtımla nasıl aktarılır. Say Yayınları.
Li, Y. (2020). Modern epigenetics methods in biological research. Methods, 187, 104-113. https://doi.org/10.1016/j.ymeth.2020.06.022
Nestler, E. J. (2014). Epigenetic mechanisms of depression. JAMA Psychiatry, 71(4), 454-456. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2013.4291
Nestler, E. J., Peña, C. J., Kundakovic, M., Mitchell, A. ve Akbarian, S. (2016). Epigenetic basis of mental illness. The Neuroscientist, 22(5), 447-463. https://doi.org/10.1177/1073858415608147
Ridley, M. (2004). Nature via nurture: Genes, experience and what makes us human. Harper Collins UK.
Spierling, T.N., Ciciolla, L., Tiemeyer, S., Shreffler, K.M. (2018). Laying the groundwork for social and emotional development: Prenatal attachment, childbirth experiences, and neonatal attachment. Morris, A., Williamson, A. (Ed.ler), Building Early Social and Emotional Relationships with Infants and Toddlers içinde (ss. 27-57) https://doi.org/10.1007/978-3-030-03110-7_2
Talarico, E., Zambelli, A., Araniti, F., Greco, E., Chiappetta, A. ve Bruno, L. (2024). Unravelling the epigenetic code: DNA methylation in plants and its role in stress response. Epigenomes, 8(3), Makale 30. https://doi.org/10.3390/epigenomes8030030
TEDx Talks. (2012). Epigenetics and the influence of our genes | Courtney Griffins | TEDxOU [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=JTBg6hqeuTg
Turecki, G., Ota, V. K., Belangero, S. I., Jackowski, A. ve Kaufman, J. (2014). Early life adversity, genomic plasticity, and psychopathology. The Lancet Psychiatry, 1(6), 461-466. https://doi.org/10.1016/s2215-0366(14)00022-4
Van Der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Penguin Books.
Wolynn, M. (2016). It didn’t start with you: How inherited family trauma shapes who we are and how to end the cycle. Penguin Life.
Yehuda, R. ve Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects: Putative role of epigenetic mechanisms. World Psychiatry, 17(3), 243-257. https://doi.org/10.1002/wps.20568
Yuan, M., Yang, B., Rothschild, G., Mann, J. J., Sanford, L. D., Tang, X., Huang, C., Wang, C. ve Zhang, W. (2023). Epigenetic regulation in major depression and other stress-related disorders: Molecular mechanisms, clinical relevance and therapeutic potential. Signal Transduction and Targeted Therapy, 8(1), Makale 309. https://doi.org/10.1038/s41392-023-01519-z
Zhang, L., Mersky, J. P., Gruber, A. M. H. ve Kim, J. (2022). Intergenerational transmission of parental adverse childhood experiences and children’s outcomes: A scoping review. Trauma, Violence, & Abuse, 24(5), 3251-3264. https://doi.org/10.1177/15248380221126186